Trật tự quốc tế tự do không tốt hơn hay tệ hơn, dưới thời Trump.

Tổng thống Mỹ Donald Trump đến tham dự một cuộc họp báo vào cuối Hội nghị thượng đỉnh NATO, tại The Hague, Hà Lan, ngày 25 tháng 6 năm 2025 (ảnh AP của Alex Brandon).

Tác giả Paul Poast .... 11 Tháng Bảy, 2025.... World Politics Review.

Trong sáu tháng kể từ khi Tổng thống Mỹ Donald Trump trở lại Tòa Bạch Ốc, một số nhà quan sát lo ngại rằng ông đang tìm cách phá bỏ trật tự quốc tế thời hậu chiến. Quan điểm là, cho dù người ta gọi đó là trật tự "quốc tế tự do" hay trật tự "dựa trên luật lệ", Trump có rất ít sự khoan dung đối với chủ nghĩa tự do hoặc các luật lệ, vì vậy ông không có khuynh hướng ủng hộ nó. Một số nhà phân tích, chẳng hạn như Anne Applebaum, đã đi xa hơn, khẳng định rằng Trump đang liên kết với Tổng thống Nga Vladimir Putin để hạ gục không chỉ Ukraine, mà còn cả hệ thống quốc tế do Mỹ lãnh đạo.

Nếu một cuộc tháo dỡ như vậy đang diễn ra, chúng ta sẽ thấy một số dấu hiệu về nó trong tháng qua, khi G7 và NATO tổ chức hội nghị thượng đỉnh hàng năm của các nhà lãnh đạo, lần lượt ở Alberta, Canada và The Hague, Hà Lan. Tuy nhiên, trên cơ sở những cuộc tụ họp đó, chúng ta có thể nói rằng trật tự quốc tế thì, ngược lại, đang hoạt động tốt. Không tuyệt vời. Không tối ưu. Nhưng tốt.

G7 và NATO không phải là các tổ chức và hiệp ước quốc tế duy nhất bao gồm trật tự quốc tế sau năm 1945. Hơn nữa, nhóm BRICS, có cuộc họp thường niên diễn ra vào tuần trước, đang định vị họ như một giải pháp thay thế cho các thể chế lấy phương Tây làm trung tâm. Nhưng G7 và NATO có ý nghĩa đối với các quốc gia phương Tây, từ lâu đã trở thành cốt lõi của trật tự quốc tế. Việc trở thành thành viên của bất kỳ câu lạc bộ nào cũng đồng nghĩa với việc có vị thế, và việc bị loại khỏi một trong hai câu lạc bộ, như trường hợp của Nga vào năm 2014 khi G8 trở lại thành G7, sẽ đi kèm với những tổn thất lớn về uy tín của quốc gia bị loại. Và từ sự phối hợp chính sách kinh tế được thực hiện thông qua các hội nghị thượng đỉnh G7 cho đến những khẳng định phòng thủ chung được đưa ra tại các cuộc họp của NATO, các cuộc họp này từ lâu đã đóng vai trò như những phép thử thường niên về sức khỏe tổng thể của trật tự quốc tế.

Như đã nói ở trên, các cuộc họp năm nay đặc biệt quan trọng, vì chúng cung cấp cái nhìn đầu tiên về cách mà Trump - một người hoài nghi với chính ý tưởng về các liên minh - hiện đang nhìn nhận các nhóm do Mỹ lãnh đạo. Kết quả, nói một cách nhẹ nhàng, là đáng khích lệ.

Hãy bắt đầu với hội nghị thượng đỉnh NATO vào cuối tháng 6 tại The Hague, ở đó ông Trump dường như sẵn sàng tuân theo kịch bản chính trị cần thiết để làm cho nó thành công. Ví dụ, khi được hỏi tại một cuộc họp báo với Tổng thư ký NATO Mark Rutte, liệu ông có đánh giá cao điều khoản phòng thủ chung theo Điều 5 của NATO hay không, ông Trump trả lời: "Đó là lý do tại sao tôi ở đây". Mặc dù trong một cuộc họp báo trước đó trên Air Force One khi bay đến The Hague, ông đã tuyên bố rằng cam kết của ông đối với Điều 5 phụ thuộc vào cách người ta định nghĩa nó, điều đó hầu như không gây tranh cãi. Như tôi đã chỉ ra trong một chuyên mục trước, cam kết phòng thủ chung thực tế được thể hiện trong Điều 5 là mơ hồ, và nhằm cho phép các thành viên NATO linh hoạt trong loại hình hỗ trợ, mà họ cung cấp trong trường hợp một trong các đồng minh bị tấn công.

Tất nhiên, sở thích mới của Trump đối với liên minh được giúp đỡ bởi "sự đối xử mang cung cách hoàng gia" mà ông nhận được từ những người dẫn chương trình Hà Lan, những lời khen ngợi của chính Rutte, và việc hội nghị thượng đỉnh chỉ diễn ra trong một ngày để phù hợp với thời gian tập trung ngắn ngủi nổi tiếng của ông. Quan trọng nhất, tất cả các đồng minh NATO, ngoại trừ Tây Ban Nha, đã ký cam kết tăng mức chi tiêu quốc phòng lên 5% GDP, thay vì chỉ "nhắm tới" mục tiêu 2% GDP như họ đã cam kết tại hội nghị thượng đỉnh của liên minh năm 2014 ở Wales. Và quan trọng không kém, tất cả đều vui vẻ để Trump nhận công lao cho thỏa thuận này.

Nhưng thái độ của Trump đối với NATO dường như đã thực sự thay đổi ở The Hague. Trong chuyến trở về Washington, ông nói với các phóng viên: "Tôi rời khỏi đây theo cách khác. Tôi rời khỏi đây và nói, 'Những người này thực sự yêu đất nước của họ. Nó không phải là một trò lừa đảo. Và chúng tôi ở đây để giúp họ bảo vệ đất nước của họ."

Một thay đổi đáng chú ý khác trong hiểu biết của Trump về an ninh châu Âu là ông dần dần nhận ra rằng Putin dường như không quan tâm đến việc theo đuổi hòa bình ở Ukraine. Trên thực tế, sự cố chấp đó hiện đang khiến Trump trở nên thất vọng với người đồng cấp Nga của mình. Vì vậy, trong khi một số nhà quan sát bày tỏ lo ngại về việc Mỹ tạm dừng  cung cấp đạn phòng không cho Ukraine vào tuần trước - được cho là để đánh giá lại kho dự trữ của Mỹ đang cạn kiệt, một vấn đề đã gây khó khăn cho quân đội Mỹ trong hơn một năm - sự hỗ trợ cho Kyiv đã nhanh chóng được khôi phục sau khi Trump biết về quyết định này, điều mà ông dường như không được thông báo trước. Nói tóm lại, có vẻ như nhiều nỗi sợ hãi tồi tệ nhất về việc Trump từ bỏ châu Âu đã được thể hiện trong những tháng đầu nhiệm kỳ của ông sẽ không xảy ra.

Cuộc họp G7 vào giữa tháng 6  trước hội nghị thượng đỉnh NATO đã không kết thúc với một lưu ý tích cực, với việc ông Trump rời đi sớm để giải quyết cuộc chiến  đang diễn ra giữa Israel và Iran. Các nhà lãnh đạo cũng không đưa ra thông cáo chung theo truyền thống vào cuối hội nghị thượng đỉnh. Nhưng cũng có một số điểm tích cực, bao gồm việc ký các tuyên bố chính sách chung, về các vấn đề từ khoáng sản quan trọng đến nạn buôn người di cư.

Nói chung, sau đó, chuỗi các hội nghị thượng đỉnh thành công liên tiếp giữa các quốc gia phương Tây nòng cốt của trật tự quốc tế tự do là một dấu hiệu tích cực.

Tất nhiên, không phải tất cả đều tốt với trật tự đó. Ông Trump đã cắt viện trợ nước ngoài của Mỹ và đóng cửa Cơ quan Phát triển Quốc tế Hoa Kỳ, hay USAID. Ông đã rút khỏi Thỏa thuận Paris vốn tìm cách đảo ngược lượng khí thải góp phần gây ra biến đổi khí hậu. Thuế quan của Trump tiếp tục gây căng thẳng mối quan hệ giữa Mỹ và các đồng minh, đồng thời đe dọa sự hoạt động trơn tru của nền kinh tế toàn cầu. Nhưng việc áp đặt đầy đủ các mức thuế đó tiếp tục bị lùi lại đến những ngày sau nữa. Điều đó cũng cho thấy cần phải tách biệt giữa lời lẽ khoa trương và bản chất của Trump trong cách tiếp cận chính sách đối ngoại. Đó là một phần trong xu hướng khó đoán định của ông ấy.

Nhưng người ta cũng phải hỏi trật tự quốc tế đã hoạt động tốt như thế nào trước khi Trump trở lại. Ngay cả khi vô tình, cựu Tổng thống Joe Biden đã bộc lộ sự đạo đức giả ở trung tâm của trật tự  đó, khi ông ca ngợi và chỉ trích Tòa án Hình sự Quốc tế, không phải dựa trên cách thức mà là dựa trên đối tượng bị truy tố. Trước ông, bất chấp những thành tựu tích cực như thỏa thuận kiểm soát vũ khí New START với Nga, và thỏa thuận hạt nhân Iran, cựu Tổng thống Barack Obama cũng có thể bị coi là đã không duy trì được các trụ cột của trật tự quốc tế tự do. Ví dụ bao gồm các vụ ám sát bằng máy bay không người lái và sự can thiệp vào Libya, vốn bị chỉ trích gay gắt vì làm suy yếu chuẩn mực cốt lõi của luật pháp quốc tế về không can thiệp, cho đến việc ông không giữ vững "lằn ranh đỏ" của chính mình khi chế độ của Tổng thống Syria lúc bấy giờ, Bashar al-Assad, giờ đã bị lật đổ, xử dụng vũ khí hóa học chống lại chính người dân Syria.

Trên thực tế, các quy tắc của trật tự dựa trên luật lệ luôn giống như các hướng dẫn hơn là các nghĩa vụ cứng nhắc và mau lẹ, đặc biệt là đối với các cường quốc. Và Mỹ từ lâu đã có các đồng minh mạnh mẽ để đạt được mục tiêu của mình, ngay cả khi Trump đưa cách tiếp cận đó đến mức cực đoan. Theo nghĩa đó, trật tự quốc tế tự do ngày nay phần lớn là như mọi khi: Không tốt cũng không xấu, nhưng ổn. Trump vẫn chưa thay đổi nó.

--------------------

_ Tác giả Paul Poast là phó giáo sư tại Khoa Chính trị học thuộc Đại học Chicago, và là thành viên không thường trú tại Hội đồng các vấn đề toàn cầu Chicago.

_ Trần HSa lược dịch từ World Politics Review.... 14/7/2025.