Trận chiến Trung-Mỹ để giành bộ não.

 Trong cuộc đấu tranh giành sự lãnh đạo về kinh tế, công nghệ và địa chính trị toàn cầu, giáo dục đại học có thể tạo ra mọi sự khác biệt. Trong khi Trung Quốc đầu tư mạnh vào việc xây dựng các trường đại học đẳng cấp thế giới, thì Mỹ đang tích cực làm suy yếu các cơ sở giáo dục đại học ưu tú của mình - đặc biệt là bằng cách xa lánh tài năng nước ngoài.

Ảnh : Jiang Qiming / China News Service / VCG / Getty Images

Tác giả Lee Jong-Wha.....16 Tháng Bảy, 2025.... The Projet Syndicated.

SEOUL – Trên khắp thế giới, các chính phủ đang chạy đua để xây dựng các trường đại học đẳng cấp thế giới. Từ sáng kiến Exzellenz của Đức đến "Viện Nổi tiếng" của Ấn Độ, mục tiêu là giống nhau: nuôi dưỡng các tổ chức thu hút và nuôi dưỡng tài năng hàng đầu trên toàn cầu, tiến hành nghiên cứu tiên tiến, thúc đẩy đổi mới và tăng trưởng. Nhưng rủi ro đặc biệt cao ở Mỹ và Trung Quốc, do sự cạnh tranh ngày càng leo thang giữa hai nền kinh tế lớn nhất thế giới.

Cuộc đấu tranh để dẫn đầu trong giáo dục đại học không chỉ là gây uy tín. Các trường đại học ưu tú ảnh hưởng đến hiệu quả kinh tế theo vô số cách, bao gồm thúc đẩy đổi mới, tăng năng suất và tăng thu nhập cá nhân. Sinh viên tốt nghiệp từ các tổ chức hàng đầu có nhiều khả năng trở thành các nhà khoa học, nhà phát minh và doanh nhân. Ở cấp quốc gia, các quốc gia có chất lượng đại học trung bình cao hơn, có xu hướng phát triển công nghệ nhanh hơn và năng suất cao hơn.

Vài năm trước, bất kỳ sự so sánh nào giữa giáo dục đại học của Mỹ và Trung Quốc sẽ không phải là cuộc cạnh tranh. Trong nhiều thập kỷ, các trường đại học Hoa Kỳ đã thống trị bảng xếp hạng toàn cầu, với các tổ chức như MIT, Stanford và Harvard tạo thành cốt lõi của các trung tâm đổi mới không thể thiếu, trong vai trò lãnh đạo khoa học toàn cầu và kinh doanh năng động của đất nước. Nhiều công ty có giá trị nhất thế giới - bao gồm Google, Meta, Nvidia và Tesla - được xây dựng bởi sinh viên tốt nghiệp các trường đại học ưu tú của Mỹ.

Thường thì những sinh viên tốt nghiệp đó không phải là người Mỹ. Hơn một nửa số công ty khởi nghiệp của Mỹ với mức tỷ đô la, có ít nhất một nhà sáng lập là người nhập cư, và một phần tư được thành lập bởi những cá nhân lần đầu tiên đến Mỹ với tư cách là sinh viên quốc tế. Điều này chỉ ra một thế mạnh quan trọng của hệ thống đại học Mỹ: khả năng thu hút tài năng hàng đầu thế giới. Sinh viên quốc tế đăng ký tại các trường đại học nghiên cứu hàng đầu của Mỹ chiếm 14% , và 28% tại các tổ chức ưu tú, chẳng hạn như các trường đại học Ivy League, Stanford và MIT. Trong năm học 2023-24, sinh viên quốc tế đã đóng góp gần 44 tỷ USD cho nền kinh tế Mỹ và hỗ trợ hơn 378.000 việc làm.

Nhưng sự thống trị liên tục của Mỹ trong giáo dục đại học không phải là điều chắc chắn. Trong khi các trường đại học Mỹ (và châu Âu) vẫn dẫn đầu bảng xếp hạng toàn cầu, các trường đại học Trung Quốc đã nhanh chóng bám đuổi họ trong những năm gần đây. Trong bảng xếp hạng QS và Times Higher Education, Đại học Bắc Kinh và Đại học Thanh Hoa hiện đã lọt vào top 20. Và theo Chỉ số Tự nhiên năm 2025, tám trong số mười viện nghiên cứu hàng đầu thế giới có trụ sở tại Trung Quốc, chỉ có Harvard và Hội Max Planck của Đức là những viện nghiên cứu phương Tây duy nhất lọt vào danh sách.

Hơn nữa, Đại học Chiết Giang, mô phỏng theo Stanford, đã giúp biến Hàng Châu thành Thung lũng Silicon của Trung Quốc, với một hệ sinh thái khởi nghiệp sôi động được củng cố bởi sự hỗ trợ mạnh mẽ của chính phủ và sự hợp tác tích cực giữa các trường đại học và ngành công nghiệp.  AI đầy sinh lực DeepSeek xuất hiện ở Hàng Châu.

Các trường đại học Trung Quốc đặc biệt mạnh trong cái gọi là lĩnh vực STEM (khoa học, công nghệ, kỹ thuật và toán học). Trung Quốc hiện đào tạo ra khoảng 2 triệu sinh viên tốt nghiệp khoa học và kỹ thuật hàng năm, nhiều hơn gấp đôi so với Mỹ. Bằng kỹ sư chiếm 33% tổng số bằng cấp đại học ở Trung Quốc, so với chỉ 8% ở Mỹ, và hơn 600 trường đại học Trung Quốc hiện cung cấp các chương trình đại học về AI. Ngày nay, gần một nửa số nhà nghiên cứu AI hàng đầu thế giới là người gốc Trung Quốc - và ngày càng có nhiều người trong số họ chọn làm việc tại Trung Quốc.

Những phát triển này không phải là ngẫu nhiên. Thay vào đó, chúng phản ánh ba thập kỷ cam kết bền vững của chính phủ, được minh chứng bởi các sáng kiến như Dự án 985 và chương trình Xây dựng Hạng nhất kép. Và tiến bộ liên tục hầu như được bảo đảm: đầu năm nay, Trung Quốc đã công bố một chiến lược quốc gia nhằm biến đất nước này thành một "cường quốc giáo dục có ảnh hưởng toàn cầu" vào năm 2035, đặc biệt là trong các lĩnh vực như AI, chất bán dẫn và robot.

Chắc chắn, nỗ lực dẫn đầu của Trung Quốc trong giáo dục đại học sẽ phải đối mặt với những cơn gió ngược đáng kể. Nghiên cứu tiên tiến và đổi mới đột phá, đòi hỏi tự do trí tuệ và học thuật - tự do đặt câu hỏi về các ý tưởng thịnh hành, khám phá các khái niệm mới và cập nhật các phương thức tư duy. Như các nhà phê bình đã cảnh báo, sự kiểm soát chặt chẽ của Đảng Cộng sản Trung Quốc đối với các trường đại học và truyền thông, không có lợi cho bất kỳ điều gì trong số này.

Tuy nhiên, cam kết của Trung Quốc trong việc tăng cường giáo dục đại học là rõ ràng. Điều tương tự cũng không thể xảy ra với Hoa Kỳ, nơi mà chính quyền của Tổng thống Donald Trump đã tuyên chiến với các trường đại học hàng đầu, dưới danh nghĩa cáo buộc chống lại thành kiến tư tưởng. Điều này bao gồm đóng băng hàng tỷ đô la tài trợ nghiên cứu, và yêu cầu các tổ chức như Harvard và Columbia cải cách sâu rộng, từ thay đổi chương trình giảng dạy đến loại bỏ các chương trình đa dạng. Trong khi đó, chính quyền Trump đã tìm cách thu hồi và hạn chế thị thực dành cho sinh viên quốc tế.

Mặc dù các cuộc tấn công của chính quyền Trump đã vấp phải một số sự phản đối từ các trường đại học, nhưng ít nhất cũng có nhiều sự đầu hàng. Giờ đây, niềm tin vào giáo dục đại học đang giảm mạnh, và đơn đăng ký của sinh viên nước ngoài đang giảm mạnh - một xu hướng chắc chắn được kết hợp bởi cuộc đàn áp nhập cư rộng lớn hơn của Trump. Những phát triển này không chỉ gây nguy hiểm cho tự do học thuật của Hoa Kỳ, mà còn cả lợi thế kinh tế, khoa học và công nghệ lâu đời của Hoa Kỳ.

Người ta chỉ có thể hy vọng rằng các cuộc tấn công của chính quyền Trump vào giáo dục đại học sẽ chỉ tồn tại trong thời gian ngắn, và Hoa Kỳ sẽ tái cam kết thúc đẩy tự do học thuật, chào đón sinh viên quốc tế và hỗ trợ các trường đại học như một vườn ươm những ý tưởng đột phá. Với việc Trung Quốc đầu tư mạnh vào việc xây dựng các trường đại học đẳng cấp thế giới, thu hút tài năng nước ngoài và tăng cường mối quan hệ giữa ngành công nghiệp và học viện, Mỹ không thể coi trọng ưu tiên học thuật của mình. "Cuộc chạy đua trí tuệ" toàn cầu diễn ra như thế nào có thể ảnh hưởng đến sự lãnh đạo công nghệ, sức mạnh kinh tế và ảnh hưởng địa chính trị trong nhiều thập kỷ tới.

-------------------

_ Tác giả Lee Jong-Wha, là Giáo sư Kinh tế tại Đại học Hàn Quốc, là cựu kinh tế gia trưởng tại Ngân hàng Phát triển Châu Á và là cựu cố vấn cao cấp về các vấn đề kinh tế quốc tế cho tổng thống Hàn Quốc.

_ Trần HSa lược dịch từ The Project Syndicated... 17/7/2025.