Thủ tướng Nhật Bản đột ngột vắng mặt tại hội nghị thượng đỉnh NATO cho thấy một liên minh căng thẳng với Mỹ.

 

Kiyoshi Ota /Pool/EPA/AAP

Tác giả Craig Mark.... 25 Tháng Sáu 25, 2025 .... The Conversation.

Thủ tướng Nhật Bản Shigeru Ishiba đã gửi một tín hiệu rõ ràng cho chính quyền Trump: mối quan hệ Nhật - Mỹ đang ở trong tình trạng tồi tệ.

Sau khi chỉ vài ngày trước nói rằng ông sẽ tham dự hội nghị thượng đỉnh NATO tuần này tại The Hague, Ishiba đột ngột rút lui vào phút cuối.

Ông cùng với hai nhà lãnh đạo khác từ khu vực Ấn Độ Dương-Thái Bình Dương, Thủ tướng Úc Anthony Albanese và Tổng thống Hàn Quốc Lee Jae-myung, bỏ qua hội nghị thượng đỉnh.

Truyền thông Nhật Bản đưa tin Ishiba đã hủy chuyến đi vì khó có thể có cuộc gặp song phương với Tổng thống Mỹ Donald Trump, cũng như cuộc gặp với các đối tác NATO (Úc, New Zealand, Hàn Quốc và Nhật Bản).

Nhật Bản vẫn sẽ có đại diện với Ngoại trưởng Takeshi Iwaya, thể hiện mong muốn tăng cường mối quan hệ an ninh với NATO.

Tuy nhiên, việc Ishiba vắng mặt cho thấy Nhật Bản nhìn nhận mối quan hệ của mình với chính quyền Trump như thế nào, sau khi Washington áp đặt thuế quan nghiêm ngặt đối với Nhật Bản và những thông điệp lẫn lộn của Trump về liên minh quân sự kéo dài hàng thập kỷ của hai nước.

Ishiba đã cố gắng đưa mối quan hệ với chính quyền Trump có một khởi đầu tốt. Ông là nhà lãnh đạo thế giới thứ hai đến thăm Trump tại Nhà Trắng, sau Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu.

Tổng thống Donald Trump gặp Thủ tướng Nhật Bản Shigeru Ishiba tại Phòng Bầu dục vào ngày 7 tháng 2. Alex Brandon / AP

Tuy nhiên, thuế quan "Ngày Giải phóng" của Trump áp đặt tỷ lệ trừng phạt 25% đối với ô tô Nhật Bản và 24% đối với tất cả các mặt hàng nhập khẩu khác của Nhật Bản. Chúng đã có tác động bất lợi đến nền kinh tế Nhật Bản: xuất khẩu ô tô sang Mỹ giảm 25% trong tháng 5 so với một năm trước.

Sáu vòng đàm phán đã đạt được rất ít tiến triển, vì chính phủ của Ishiba nhấn mạnh về việc miễn thuế đầy đủ.

Nhật Bản cũng đang chịu áp lực từ chính quyền Trump để tăng chi tiêu quốc phòng. Theo Financial Times, Tokyo đã hủy bỏ hội nghị thượng đỉnh giữa các bộ trưởng quốc phòng, ngoại giao Mỹ và Nhật Bản vì yêu cầu này. (Một quan chức Nhật Bản phủ nhận báo cáo.)

Nhật Bản cũng không hỗ trợ đầy đủ cho các vụ đánh bom của Mỹ vào các cơ sở hạt nhân của Iran vào đầu tuần này. Thay vào đó, Ngoại trưởng Nhật Bản nói rằng Nhật Bản "hiểu" quyết tâm của Mỹ trong việc ngăn chặn Iran có được vũ khí hạt nhân.

Nhật Bản có truyền thống có quan hệ khá tốt với Iran, thường đóng vai trò như một cầu nối gián tiếp với phương Tây. Cựu Thủ tướng Shinzo Abe thậm chí đã có một chuyến thăm ở đó vào năm 2019.

Thủ tướng Nhật Bản Shinzo Abe (trái) và Tổng thống Iran Hassan Rouhani bắt tay sau cuộc họp báo chung ở Tehran vào năm 2019. KYDPL Kyodo / AP

Nhật Bản cũng vẫn phụ thuộc nhiều vào dầu mỏ từ Trung Đông. Nhật sẽ bị ảnh hưởng xấu nếu eo biển Hormuz bị phong tỏa, như Iran đang đe dọa sẽ làm.

Không giống như phản ứng từ Anh và Australia, cả hai đều ủng hộ các cuộc tấn công, chính phủ Ishiba ưu tiên cam kết duy trì luật pháp quốc tế và trật tự toàn cầu dựa trên luật lệ. Khi làm như vậy, Nhật Bản tìm cách từ chối Trung Quốc, Nga và Triều Tiên bất kỳ vào lúc nào làm xói mòn các chuẩn mực toàn cầu về việc xử dụng vũ lực và xâm lược lãnh thổ.

Tình thế tiến thoái lưỡng nan chiến lược của liên minh quân sự Nhật Bản-Mỹ.

Ngoài ra, Nhật Bản đang phải đối mặt với tình thế tiến thoái lưỡng nan tương tự như các đồng minh khác của Mỹ – làm thế nào để quản lý quan hệ với chính quyền Trump "Nước Mỹ trên hết", điều mà đã khiến Mỹ trở thành một đồng minh không đáng tin cậy.

Đầu năm nay, ông Trump đã chỉ trích liên minh an ninh hàng thập kỷ giữa Mỹ và Nhật Bản, gọi đó là "phiến diện".

"Nếu chúng tôi bị tấn công, họ không cần phải làm gì để bảo vệ chúng tôi", ông nói về Nhật Bản.

Hợp tác an ninh cấp thấp hơn vẫn diễn ra giữa hai đồng minh và các đối tác khu vực của họ. Lực lượng bảo vệ bờ biển Mỹ, Nhật Bản và Philippines đã tiến hành các cuộc tập trận ở vùng biển Nhật Bản trong tuần này. Quân đội Mỹ cũng có thể hỗ trợ nâng cấp khả năng tên lửa phản công của Nhật Bản.

Tuy nhiên, Nhật Bản vẫn có khả năng tiếp tục mở rộng quan hệ an ninh với các đối tác ngoài Mỹ, chẳng hạn như NATO, Liên minh châu Âu, Ấn Độ, Philippines, Việt Nam và các thành viên ASEAN khác, trong khi vẫn duy trì mối quan hệ mong manh với Hàn Quốc.

Úc hiện được cho là đối tác an ninh đáng tin cậy nhất của Nhật Bản. Canberra đang xem xét mua các tàu khu trục lớp Mogami của Nhật Bản cho Hải quân Hoàng gia Úc. Và nếu thỏa thuận AUKUS với Mỹ và Anh sụp đổ, tàu ngầm Nhật Bản có thể là sự thay thế.

Ishiba chịu áp lực chính trị trong nước.

Ảnh từ Tweet của Japan Times

Cũng có những áp lực chính trị trong nước ngày càng tăng đối với Ishiba để giữ vững chống lại Trump, người không được công chúng Nhật Bản ưa chuộng.

Sau khi thay thế cựu thủ tướng Fumio Kishida làm lãnh đạo Đảng Dân chủ Tự do (LDP) vào tháng 9 năm ngoái, đảng này đã mất đa số tại Hạ viện trong các cuộc bầu cử nhanh. Điều này khiến nó phụ thuộc vào các đảng nhỏ để được hỗ trợ về lập pháp.

Chính phủ thiểu số của Shiba đã phải vật lộn kể từ đó với các cuộc thăm dò dư luận kém. Đã có sự bất mãn rộng rãi với lạm phát, chi phí sinh hoạt cao và tiền lương trì trệ, di sản của các vụ bê bối chính trị của LDP và sự bất ổn địa chính trị ngày càng tồi tệ hơn.

Hôm Chủ nhật, đảng này đã phải chịu kết quả tồi tệ nhất từ trước đến nay trong cuộc bầu cử Quốc hội thành phố Tokyo, giành được số ghế thấp nhất.

Đảng này có thể phải đối mặt với sự thất bại tương tự trong cuộc bầu cử một nửa thượng viện của Quốc hội  Nhật Bản vào ngày 20 tháng 7. Ishiba đã cam kết duy trì đa số của LDP trong Hạ viện với đối tác liên minh cấp dưới là Komeito. Nhưng nếu chính phủ rơi vào tình trạng thiểu số ở cả hai viện, Ishiba sẽ phải đối mặt với áp lực nặng nề phải từ chức.

------------------

_ Tác giả Craig Mark là Giảng viên trợ giảng, Khoa Kinh tế, Đại học Hosei.

_ Trần HS lược dịch từ The Conversation. ...26/6/2025.