Cuộc chiến của Israel với Iran đã sắp xếp lại Trung Đông - nhưng không như mong đợi.

Cuộc không kích của Israel vào Iran đã gây thiệt hại nặng nề ở các khu vực của Tehran. © Sobhan Farajvan / Zuma Press

Tác giả Stephen Kalin, Summer Said ... 26/ 6/, 2025 ... The Wall Street Journal via MSN.

Trung Đông đang trải qua một cuộc tái tổ chức đầy kịch tính  - không phải là điều mà các nhà lãnh đạo Hoa Kỳ và khu vực đã hình dung cách đây chưa đầy hai năm. 

Trước các cuộc tấn công do Hamas dẫn đầu vào ngày 7 tháng 10 năm 2023, nhiều năm đàm phán khó khăn đã đưa Ả Rập Xê Út đến đỉnh cao của một thỏa thuận mang tính bước ngoặt - công nhận ngoại giao đối với Israel. Điều đó sẽ củng cố một liên minh Israel-Ả Rập chống lại Iran, khóa chặt sự ủng hộ của Mỹ đối với an ninh của Ả Rập Xê Út và mở ra cánh cửa cho sự chấp nhận Israel nhiều hơn trong thế giới Ả Rập và Hồi giáo.

Tháng này, việc Israel đánh bại kẻ thù lâu năm - Iran - chỉ trong 12 ngày; đã xáo trộn các tính toán làm nền tảng cho thỏa thuận được đề xuất . Đó là hồi kết cho một loạt các cuộc chiến làm suy yếu các lực lượng dân quân đồng minh hùng mạnh của Iran là Hezbollah và Hamas, góp phần thúc đẩy sự sụp đổ của chế độ Assad do Iran hậu thuẫn ở Syria và cuối cùng đẩy Iran vào thế bí.

Chính quyền Trump và chính phủ Israel đã ra hiệu rằng họ muốn thúc đẩy bình thường hóa trở lại. Nhưng với Iran hiện đang ở thế yếu, Ả Rập Saudi sẽ ít có động lực hơn để gạt bỏ những mối quan tâm khác nhằm tiến lên phía trước. Họ sẽ cần thời gian để đánh giá những tác động của lợi thế gây sốc mà Israel đã thể hiện với năng lực quân sự và tình báo của nó —và khả năng chịu đựng của họ đối với những rủi ro khi xử dụng chúng.

Các quan chức cấp cao vùng Vịnh lo ngại rằng sự đầu tư của họ vào quan hệ với Washington, bao gồm cả việc tổ chức chuyến công du cấp cao của Tổng thống Trump đến vùng Vịnh vào tháng trước, đã không được đền đáp về ảnh hưởng. Việc Trump liên tục khuyến khích các cuộc tấn công và đe dọa của Israel, chống lại nhà lãnh đạo tối cao của Iran khiến họ sợ hãi một cuộc chiến tranh rộng lớn hơn.

Cuối cùng, Trump đã ra lệnh tấn công hạn chế các cơ sở hạt nhân chính của Iran, sau đó làm trung gian cho một lệnh ngừng bắn để ngăn chặn giao tranh, có lúc cảnh báo Israel hãy đưa các máy bay ném bom quay lại. Nhưng trong khi các kịch bản tồi tệ nhất đã được tránh, các nhà lãnh đạo vùng Vịnh sẽ đánh giá lại bối cảnh trước khi tiến về phía trước.

Một hình ảnh vệ tinh ghi lại thiệt hại từ cuộc tấn công của Mỹ vào địa điểm hạt nhân Fordow của Iran. © ẢNH AFP / HÌNH ẢNH VỆ TINH 2025 ©MAXAR TECHNOLOGIES

"Mọi thứ đang thay đổi", Bader al-Saif, một chuyên gia về Vịnh Ba Tư và các vấn đề Ả Rập tại Đại học Kuwait cho biết.

Ông Trump mong muốn xử dụng động lực từ lệnh ngừng bắn với Iran để thúc đẩy nhiều quốc gia thiết lập quan hệ ngoại giao với Israel, dựa trên Hiệp định Abraham mà ông đã làm trung gian trong nhiệm kỳ đầu tiên liên quan đến Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất, Bahrain, Morocco và Sudan.

"Một trong những mục tiêu chính của tổng thống là mở rộng Hiệp định Abraham, nhiều quốc gia tham gia và chúng tôi đang làm việc về điều đó", đặc phái viên Steve Witkoff cho biết hôm thứ Tư trên CNBC. "Chúng tôi hy vọng bình thường hóa trên một loạt các quốc gia sẽ xảy ra mà có lẽ mọi người sẽ không bao giờ nghĩ đến ."

Nhưng vẫn còn những trở ngại đáng kể để tiến tới bình thường hóa ở vùng Vịnh. Ả Rập Xê Út đã nói rõ rằng họ sẽ không thực hiện một thỏa thuận trong khi cuộc chiến vẫn tiếp tục ở Dải Gaza mà không được giải quyết, nơi có hơn 56.000 người đã thiệt mạng cho đến nay, theo chính quyền Palestine, họ không cho biết có bao nhiêu người là chiến binh.

Ả Rập Xê Út cũng đang nhấn mạnh vào một con đường đáng tin cậy để trở thành một nhà nước Palestine - điều mà Israel kiên quyết bác bỏ - với hy vọng giải quyết những gì họ coi là gốc rễ của cuộc xung đột.

"Sẽ mất rất nhiều công sức, và không gian bây giờ không còn ở đó", một quan chức Ả Rập Xê Út nói về việc thiết lập quan hệ ngoại giao với Israel. "Cấp bách là nhà nước Palestine chứ không phải rủi ro của Iran."

Sự tái cân bằng địa chính trị đang diễn ra ở Trung Đông làm tăng thêm sự phức tạp. Các hoạt động quân sự và tình báo của Israel chống lại Iran và Hezbollah đã đe dọa các quốc gia Ả Rập, những quốc gia lo ngại Israel sẽ thực hiện các hành động mà họ không ủng hộ và không thể tác động, Dân biểu Zach Nunn (CH., Iowa) cho biết.

"Israel vừa trở thành nạn nhân do sự thành công của chính mình", ông nói sau cuộc gặp gỡ với các nhà lãnh đạo ở Ả Rập Saudi, UAE và Bahrain, như một phần của phái đoàn Quốc hội lưỡng đảng giữa cuộc chiến Israel-Iran. Các chế độ quân chủ vùng Vịnh nhìn thấy khả năng quân sự của Israel và muốn  bảo đảm rằng họ sẽ xử dụng chúng một cách có trách nhiệm, ông nói.

Những người phản ứng đầu tiên ở miền trung Israel đến một địa điểm bị trúng tên lửa bắn từ Iran. © Jamal Awad / Zuma Press

Các cuộc tấn công trả đũa của Iran đã gây thiệt hại ở các thành phố của Israel như Haifa. © Hình ảnh Amir Levy / Getty

Làm việc với Israel để kềm chế Iran trở nên hấp dẫn hơn đối với một số quốc gia Ả Rập trong những năm gần đây. Israel và vùng Vịnh đều nằm trong tầm bắn tên lửa của Iran, và sự hỗ trợ của Tehran đối với các phe phái vũ trang ở các vùng lãnh thổ Palestine bị chiếm đóng, Lebanon, Syria, Iraq, Bahrain và Yemen đe dọa an ninh của Israel và nhiều nước Ả Rập.

Thái tử Ả Rập Xê Út Mohammed bin Salman vào năm 2017 đã tố cáo Lãnh tụ tối cao Iran Ayatollah Ali Khamenei là "Hitler mới của Trung Đông". Vào khoảng thời gian đó, một video hoạt hình xuất hiện trên mạng cho thấy một cuộc xâm lược đổ bộ của Ả Rập Xê Út vào Iran kết thúc với việc xe tăng Ả Rập Xê Út lăn vào Tehran và một thái tử Ả Rập Xê Út chiến thắng.

Phá vỡ cuộc tẩy chay Israel kéo dài hàng thập kỷ của người Ả Rập trên vấn đề Palestine, Các Tiểu vương quốc Ả Rập thống nhất và Bahrain đã bình thường hóa quan hệ vào năm 2020. Trump đã cố gắng khiến Ả Rập Xê Út làm theo, trong nhiệm kỳ đầu của ông nhưng cuối cùng đã không kịp với thời gian.

Một thỏa thuận ba bên do chính quyền Biden đàm phán vào năm 2023 cam kết Washington sẽ giúp bảo vệ Riyadh nếu nước này bị tấn công và phát triển một chương trình hạt nhân dân sự với việc làm giàu uranium, đổi lấy việc Mỹ tiếp cận lãnh thổ và không phận Ả Rập Xê Út để bảo vệ lợi ích của Mỹ cũng như hạn chế hợp tác an ninh của Ả Rập Xê Út với Trung Quốc.

Vùng Vịnh, giống như Israel, đã nhận được các cuộc tấn công từ Iran và các đồng minh của họ. Ả Rập Xê Út đổ lỗi cho Iran về một cuộc tấn công bằng máy bay không người lái và tên lửa vào năm 2019, vào hai trong số các cơ sở dầu mỏ lớn nhất của họ. Houthi của Yemen liên tục tấn công các thành phố phía nam Ả Rập Xê Út và thủ đô Riyadh, tấn công gần cổng trước của dinh chính phủ Ả Rập Xê Út vào năm 2021. Các chiến binh cũng phóng tên lửa và máy bay không người lái vào UAE, nơi tham gia vào chiến dịch ném bom do Ả Rập Xê Út dẫn đầu ở Yemen.

Lo ngại các cuộc giao tranh có thể làm hỏng kế hoạch tăng trưởng kinh tế của họ, Ả Rập Xê Út và UAE đã phòng ngừa rủi ro của họ bằng cách giảm bớt căng thẳng với Iran vào năm 2023, trong một hành động tung hứng địa chính trị để tránh phải chọn bên.

Họ đã tận dụng mối quan hệ mới đó để tránh bị kéo vào các cuộc xung đột trong khu vực sau ngày 7 tháng 10. Khi Iran phóng hàng trăm máy bay không người lái và tên lửa vào Israel hồi tháng 4 và tháng 10 năm 2024, Iran đã thông báo trước cho các nước vùng Vịnh để họ có thể dọn sạch không phận của mình. Khi Israel đáp trả, Ả Rập Xê Út cảnh báo Iran không trả đũa các cơ sở năng lượng vùng Vịnh và vận động Washington chống lại sự leo thang của Israel.

Chiến dịch của Israel chống lại Iran đã kiểm tra sự cân bằng cẩn thận đó. Trong khi các quốc gia vùng Vịnh vui mừng khi thấy Iran suy yếu, cuộc thảo luận về sự thay đổi chế độ nhắc nhở họ về sự chiếm đóng của Mỹ ở Iraq và sự hỗn loạn sau khi Saddam Hussein bị lật đổ. Ngay cả sau khi lệnh ngừng bắn đã kết thúc cuộc chiến Israel-Iran, Ả Rập Xê Út lo ngại Iran vẫn bất ổn về chính trị và có khả năng phản ứng dữ dội, các quan chức vùng Vịnh cho biết.

Khi triển vọng về các cuộc tấn công của Israel tăng lên trong năm nay, Ả Rập Saudi, Các Tiểu Vương quốc Ả Rập thống nhất (UAE), Qatar và Oman đã giúp truyền thông điệp và hòa giải giữa Mỹ và Iran. Anwar Gargash, cố vấn chính sách đối ngoại của nhà lãnh đạo UAE, đã đến Tehran vào tháng 3 để chuyển một bức thư từ Trump, và em trai của Thái tử Mohammed đã gặp Khamenei vào tháng 4 để bảo đảm với ông rằng Riyadh phản đối hành động quân sự chống lại chương trình hạt nhân của Iran.

Những nỗ lực của Ả Rập Xê Út để giữ cho ngoại giao Mỹ-Iran đi đúng hướng cuối cùng đã thất bại, và vào ngày 13 tháng 6, cuộc đối đầu của Israel với Iran đã hạ cánh trước cửa Riyadh. Các quan chức vùng Vịnh cho biết họ đã vận động Washington gây áp lực buộc Israel dừng lại và ban đầu được bảo  đảm rằng Mỹ sẽ không can thiệp.

Trong khi Ả Rập Xê Út được hưởng lợi từ áp lực ngày càng tăng của Mỹ và Israel, đối với Tehran, giờ đây họ lo ngại trở thành "một nước nhận một trật tự khu vực mới", Maria Fantappie, người đứng đầu chương trình Trung Đông và Châu Phi tại Istituto Affari Internazionali, một tổ chức tư vấn ở Rome, cho biết. Mối lo ngại là Israel “sẽ không làm suy yếu và phá hủy Cộng hòa Hồi giáo rồi sau đó để người Saudi phát triển mạnh hơn”.

Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu đến thăm Tòa Bạch Ốc để ký kết Hiệp định Abraham vào năm 2020. © saul loeb / Agence France-Presse / Getty Images

Lãnh tụ tối cao Iran Ayatollah Ali Khamenei đã gửi một thông điệp video đến quốc gia hôm thứ Năm. © ABEDIN taherkenareh / epa / cửa trập

Các quốc gia vùng Vịnh lên án các cuộc không kích của Israel vào Iran là vi phạm chủ quyền của Iran. Họ đã sử dụng ngôn ngữ tương tự sau khi Trump cho phép các cuộc không kích vào đêm thứ Bảy nhưng đã hiệu chỉnh nó, rõ ràng là để tránh khiêu khích vị tổng thống thất thường. Họ đã tập hợp lại sau cuộc không kích của Iran vào một căn cứ của Hoa Kỳ tại Qatar hôm thứ Hai, phối hợp một thông điệp kềm chế và giảm leo thang để mở đường cho lệnh ngừng bắn.

Cuộc chiến Israel-Iran diễn ra khi đối mặt với một trật tự khu vực mà các nước vùng Vịnh đang cố gắng xây dựng, ưu tiên sự thịnh vượng hơn xung đột, ông Gargash nói.

Người Iran ở Tehran khiêng quan tài của một người lính thiệt mạng trong một cuộc tấn công của Israel. © taherkenareh/epa/shutterstock/Shutterstock

Phụ nữ thương tiếc trong đám tang của người lính.© ABEDIN / taherkenareh / epa / cửa trập

Ông nói với các phóng viên trước một ngày, so với khi Mỹ ném bom các cơ sở hạt nhân của Iran vào cuối tuần trước."Có nhiều vấn đề trong khu vực, nếu chúng ta chọn giải quyết mọi thứ bằng búa, sẽ không có gì bị phá vỡ."

--------------

_ Tác giả Stephen Kalin, Summer Said ..

_ Trần HSa lược dịch từ The Wall Street Journal via MSN..... 28/6/2025.