Nghịch lý đổi mới của Trung Quốc.

 Chính sách công nghiệp đã mang lại những thành tựu công nghệ ấn tượng mà không tăng năng suất.

Các ước tính về tăng trưởng năng suất nhân tố tổng thể của Trung Quốc cho thấy nước này đã chậm lại hoặc thậm chí giảm trong những thập kỷ gần đây © Bloomberg

Tác giả Tej Parikh... 19/10/2025....Financial Times.

Chào mừng trở lại. Sự thăng tiến của nhà nước Trung Quốc hướng tới sản xuất và công nghệ toàn cầu là đáng chú ý.

Tuy nhiên, khi chính sách công nghiệp được các chính phủ trên toàn thế giới ủng hộ, tuần này tôi khám phá một mâu thuẫn rõ ràng trong mô hình của Bắc Kinh: sự đổi mới ấn tượng cùng với tăng trưởng năng suất ít có ý nghĩa.

Kể từ khi Tập Cận Bình trở thành chủ tịch Trung Quốc vào năm 2013, Đảng Cộng sản Trung Quốc đã tăng gấp đôi việc tạo ra sự tự chủ công nghiệp và công nghệ, xây dựng dựa trên nhiều thập kỷ lập kế hoạch kinh tế dài hạn.

"Một loạt các công cụ nhà nước đã được triển khai để thúc đẩy dự án", Mark Williams, nhà kinh tế trưởng châu Á tại Capital Economics cho biết. "Điều này bao gồm các khoản tài trợ, giảm thuế, bảo lãnh khoản vay và hỗ trợ mua sắm công cho mọi mắt xích của chuỗi cung ứng, từ nguyên liệu thô đến nghiên cứu và phát triển."

Dữ liệu từ Cảnh báo Thương mại Toàn cầu cho thấy Trung Quốc đã thực hiện hơn 7.500 chính sách trợ cấp kể từ năm 2009. Từ năm 2009 đến năm 2022, tổng số trợ cấp của Bắc Kinh bằng khoảng hai phần ba tổng số trợ cấp được các nền kinh tế tiên tiến G20 áp dụng cộng lại, theo IMF 

Các biện pháp này phần lớn đã thành công trong việc nâng cao sự đổi mới và công nghiệp của Trung Quốc, như tôi đã nêu trong ấn bản ngày 19 tháng 1  của bản tin này.

Từ năm 2003 đến năm 2007 Trung Quốc chỉ dẫn đầu về ba trong số 64 công nghệ quan trọng, nhưng đã trở thành quốc gia hàng đầu trong 57 công nghệ đó từ năm 2019 đến năm 2023, theo Viện Chính sách Chiến lược Úc .

Ngày nay, Trung Quốc là nhà sản xuất xe điện, pin và nhiều công nghệ tái tạo lớn nhất thế giới. Trong các công nghệ tiên tiến, nó đang tiến gần đến vị trí số một của Mỹ về công nghệ sinh học và lượng tử, theo chỉ số Công nghệ quan trọng và mới nổi, của Đại học Harvard . Sự xuất hiện của DeepSeek vào tháng Giêng cũng làm nổi bật chuyên môn ngày càng tăng trong lĩnh vực trí tuệ nhân tạo.

Hệ sinh thái đổi mới rộng lớn hơn của đất nước này cũng đã trưởng thành. Các trường đại học Trung Quốc đào tạo nhiều tiến sĩ STEM  hơn nhiều so với ở Mỹ. Kể từ năm 2013, chi tiêu cho R&D hàng năm đã tăng hơn 480 tỷ USD về sức mua tương đương - nhiều hơn ở Mỹ. Và, điều quan trọng là các công ty Trung Quốc ngày càng trở nên thành thạo trong việc xuất khẩu sản phẩm trong các lĩnh vực cao cấp xử dụng chủ yếu công nghệ trong nước.

Nhưng sự bùng nổ sản xuất và đổi mới của Bắc Kinh đã không chuyển thành sự tăng năng suất đáng kể.

Đặc biệt, mong muốn của Tập Cận Bình về "phát triển chất lượng cao" tập trung vào việc thúc đẩy cải thiện năng suất nhân tố tổng hợp (nghĩa là mức độ hiệu quả của người lao động và vốn).

Các ước tính về Năng suất nhân tố tổng hợp (TFP, Total Factor Productivity), của Trung Quốc từ IMF, Ngân hàng Phát triển Châu Á, Conference Board và Penn World Table đều cho thấy tăng trưởng hàng năm của nước này đã chậm lại kể từ cuối những năm 2000. Một số thậm chí còn chỉ ra sự sụt giảm hoàn toàn vào cuối những năm 2010.

Ở mức độ phát triển tương đương, tăng trưởng Năng suất nhân tố tổng hợp của Trung Quốc cũng hoạt động kém hơn các nền kinh tế "thần kỳ" Đông Á với biên độ lớn, theo phân tích của Viện Lowy.

Trong những năm gần đây, tốc độ tăng trưởng tiềm năng của Trung Quốc cũng đã được nhiều nhà dự báo điều chỉnh hạ giảm.

Williams của Capital Economics nói "Cần có thời gian để đổi mới nhằm thúc đẩy tăng trưởng, nhưng độ trễ này không giải thích tại sao năng suất lại chậm lại đáng kể hoặc yếu hơn so với các nền kinh tế giàu có khác. Một cái gì đó mang tính cấu trúc hơn đang diễn ra."

"Thời điểm tăng trưởng năng suất bắt đầu gây thất vọng ở Trung Quốc gần như trùng khớp với việc chuyển sang ưu tiên dẫn đầu công nghệ, sau cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu", ông nói thêm.

Một số yếu tố có thể góp phần vào tăng trưởng Năng suất nhân tố tổng hợp yếu, chẳng hạn như sự sụp đổ bất động sản của Trung Quốc, nhu cầu kém và đo lường sai, nhưng chính sách công nghiệp lãng phí là nghi ngờ chính.

Một tài liệu làm việc của IMF được công bố vào tháng Tám  nhấn mạnh điều này. Báo cáo ước tính rằng các biện pháp chính sách công nghiệp có thể làm giảm Năng suất nhân tố tổng hợp của Trung Quốc khoảng 1,2% và GDP của Trung Quốc giảm 2%.

Bên cạnh chi phí trợ cấp khổng lồ - mà các nhà nghiên cứu tính toán là khoảng 4,4% GDP của Trung Quốc vào năm 2023 - sự hào phóng của Bắc Kinh đã hỗ trợ cho sự kém hiệu quả, thúc đẩy tình trạng dư thừa công suất và tạo ra tổn thất tài chính khổng lồ.

Các khoản trợ cấp có xu hướng chảy vào các công ty có kết nối tốt hơn - không nhất thiết phải là những công ty hiệu quả nhất - và đã tạo ra các rào cản tăng nhập vốn cho những công ty khác, Adam Wolfe, nhà kinh tế thị trường mới nổi tại Absolute Strategy Research lưu ý.

"Các quan chức địa phương có xu hướng trợ cấp cho cùng một ngành công nghiệp rồi bảo vệ các công ty trong phạm vi quyền hạn của mình khỏi sự cạnh tranh", Wolfe nói. "Về lý thuyết, việc tái phân bổ tín dụng cho sản xuất công nghệ cao sẽ thúc đẩy Năng suất nhân tố tổng hợp. Nhưng trên thực tế, điều này đã bị bù đắp bởi sự phân bổ lao động và vốn sai lầm, do trợ cấp địa phương chồng chéo và hạn chế khả năng rút lui khỏi thị trường.

Thật vậy, chủ nghĩa can thiệp đang làm đảo lộn sân chơi, chống lại các cơ hội nâng cao năng suất khác, bao gồm cả tăng trưởng khởi nghiệp. Ví dụ, do bị chính phủ lấn át, nguồn vốn đầu tư mạo hiểm tư nhân đã cạn kiệt . Các phân tích khác cho thấy trợ cấp nhà nước có thể đã khiến các công ty tập trung vào các dự án ít rủi ro và an toàn hơn để bảo đảm nguồn vốn.

Việc vội vã tham gia vào các lĩnh vực công nghệ cao và giành được sự hỗ trợ của nhà nước cũng đã dẫn đến sản xuất dư thừa và cạnh tranh giá cả khốc liệt, hay còn gọi là "sự co lại". Các cảng được biến thành bãi đậu xe EV; Chip AI nằm nhàn rỗi trong các trung tâm dữ liệu mới được xây dựng. Thặng dư khó xuất khẩu ra nước ngoài hơn, vì các đối tác thương mại đã chấp nhận rủi ro bán phá giá.

Tuy nhiên, bằng cách thu hút các công ty bởi các ưu đãi tài chính, một số đã có thể có được chỗ đứng, nhanh chóng tạo ra lợi nhuận, tăng thị phần và hưởng lợi từ quy mô kinh tế.

Bằng cách này, chính sách công nghiệp của Bắc Kinh đã nâng cao sản lượng trong các lĩnh vực chiến lược, nuôi dưỡng toàn bộ ngành công nghiệp, từ đóng tàu đến sản xuất chip và xây dựng các nhà vô địch trong nước như nhà sản xuất xe điện BYD.

Nhưng nó đã đi kèm với sự lãng phí và chi phí cao. Đối với mỗi công ty con của BYD, có rất nhiều công ty thua lỗ và cuối cùng sụp đổ.

Tỷ lệ các công ty sản xuất Trung Quốc thua lỗ đã tăng kể từ năm 2013 và nhanh chóng như vậy trong vài năm qua. Phân tích của ASR cho thấy hơn một phần tư các công ty phi tài chính niêm yết, có tỷ lệ thu nhập trước lãi vay và tỷ lệ bao phủ thuế trên lãi vay, dưới 1 vào năm ngoái, con số các công ty như vậy tăng từ khoảng 10% vào năm 2018.

Roland Rajah, nhà kinh tế trưởng tại Viện Lowy cho biết "Về căn bản, Trung Quốc đã chuyển từ loại đầu tư quá mức không hiệu quả vào bất động sản, sang loại đầu tư quá mức không hiệu quả này. Chắc chắn, ngành công nghiệp và công nghệ có năng suất cao hơn, nhưng sự kém hiệu quả, phân bổ vốn kém và đầu tư dư thừa vẫn làm giảm năng suất, nói chung."

Bằng cách này, sự trỗi dậy công nghệ của Trung Quốc rất ấn tượng và vô cùng lãng phí. Chính sách công nghiệp của nó đã tạo ra một số gã khổng lồ công nghệ có năng suất cao và vô số thây ma.

Đây sẽ là một lời cảnh báo cho những người ngưỡng mộ mô hình của Tập Cận Bình. Những thành công của Bắc Kinh cũng là duy nhất đối với cấu trúc của nó. Sự kiểm soát tập trung của ĐCSTQ cho phép họ huy động các nguồn lực với tốc độ và quy mô, đồng thời tập trung vào các mục tiêu cuối cùng của chính sách công nghiệp – chứ không phải phương tiện hoặc hậu quả của chúng.

Rajah nhận định “Trung Quốc đã có chiến lược sai lầm khi tạo ra tăng trưởng năng suất nhanh chóng. Một chiến lược tốt hơn sẽ bao gồm việc tự do hóa thị trường, cải cách doanh nghiệp nhà nước và tăng cường pháp quyền.”

Thật vậy, tăng trưởng và đổi mới bền vững đến từ việc xử dụng vốn, đất đai, lao động, ngân sách công và trí tuệ một cách hiệu quả, chứ không phải từ việc tranh giành chúng từ dự án này sang dự án khác. Điều này đòi hỏi cả lực lượng thị trường tự do và một chính phủ thận trọng.

Rốt cuộc, DeepSeek nổi lên từ một quỹ phòng hộ đang phát triển các mô hình AI cho giao dịch thuật toán, không phải là trợ cấp của chính phủ.

Bắc Kinh có thể xây dựng những gã khổng lồ công nghệ, nhưng khó hơn nhiều để tạo ra tăng trưởng năng suất.

ĐCSTQ nên ghi nhớ điều này khi thảo luận về chiến lược năm năm tiếp theo của họ tại Hội nghị Trung ương lần thứ tư trong những ngày tới.

Điều đáng suy ngẫm.

Cuộc săn lùng toàn cầu về các khoáng sản quan trọng đang nóng lên. Đối với các quốc gia đang phát triển với trữ lượng dồi dào, chuyên mục này lập luận rằng cuộc đua có thể là một "lời nguyền" cũng như một phước lành.

--------------------

_ Tác giả Tej Parikh.

_ Trần HSa lược dịch từ ....Financial Times..... ... 20/10/2025...