Một vụ đặt cược tồi tệ vào toàn cầu hóa - và kỷ nguyên mới của các nhà độc tài công nghệ.

 Bill Clinton nổi lên như một nhà tiên tri trong một cuốn sách viết về canh bạc của tự do thương mại, trong khi Giuliano da Empoli đưa ra một cảnh báo rõ ràng về trật tự thế giới sắp tới.

Một góc phố ở Centralia, Illinois, vào năm 2023 © Mark Power/ Magnum Photos.

Tác giả Peter Frankopan... 11/10/2025....Financial Times.

Cuốn sách "The World's Worst Bet" của nhà báo David Lynch giống như một bộ phim nói về thảm họa. Phóng viên tờ Washington Post (trước đây làm việc tại FT) mở đầu cuốn sách bằng việc hết chính trị gia cao cấp này đến chính trị gia cao cấp khác - như thể đang nói với ống kính máy quay - khẳng định rằng việc Trung Quốc sắp gia nhập Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) vào năm 2001 không phải là mối đe dọa, mà chỉ là cơ hội. Joe Biden khi đó đã nói rằng Trung Quốc là "một quốc gia có tác động đến nền kinh tế thế giới tương đương với quy mô của Hà Lan". Thật vô lý khi nghĩ rằng điều này sẽ có bất kỳ tác động nào đến nền kinh tế sản xuất của Mỹ.

Lynch trích dẫn một danh sách dường như vô tận gồm các thượng nghị sĩ lỗi lạc, trấn an những người đóng thuế, người lao động và chính họ rằng, một thế giới hạnh phúc vui vẻ đang ở phía trước. "Mở rộng thương mại", một người nói, "sẽ dẫn Trung Quốc vào dân chủ, tự do". Một người khác nói, với niềm tin hoàn toàn "Chủ nghĩa tư bản ăn mòn chủ nghĩa cộng sản". Không chỉ các chính trị gia mới sai. Một khi thu nhập bình quân đầu người đạt 7.000 USD, một nhà kinh tế học nói, Trung Quốc sẽ trở thành một nền dân chủ phát triển toàn diện. Đưa Trung Quốc vào hệ thống thương mại toàn cầu, 13 người đoạt giải Nobel (cùng với hàng chục đồng nghiệp của họ) tuyên bố sẽ "thúc đẩy pháp quyền" ở Trung Quốc, và "thúc đẩy phát triển kinh tế và tự do" ở đó. Cố vấn an ninh quốc gia kỳ cựu Brent Scowcroft cho biết, mở cửa với Trung Quốc "có thể là một trong những dịp hiếm hoi cho một vấn đề quan trọng mà hầu như không có nhược điểm".

Tất cả những vụ cá cược đó không chỉ sai lầm mà còn bị đánh giá sai lầm một cách cá biệt. Như Lynch giải thích chi tiết, kỳ vọng rằng hàng nhập khẩu từ Trung Quốc sẽ ở mức khiêm tốn đã bị lệch đi một khoảng cách khiến người đọc phải ôm đầu. Một số người có thể thấy trước những gì xảy ra và cảnh báo về hậu quả — như Cass Johnson của Viện Sản xuất Dệt may Hoa Kỳ, người mà đến năm 2003 đã cảnh báo rằng tình trạng mất việc làm và đổ máu trong ngành dệt may đang ở mức độ tương đương với cuộc Đại Khủng hoảng. Những người biểu tình phản đối toàn cầu hóa đã nổi loạn ở Seattle năm 1999, có thể thấy những gì đang xảy ra, ngay cả khi những người vĩ đại và tốt bụng không thể nhìn thấy.

Bill Clinton cũng vậy, người nổi lên ở đây như một nhà tiên tri mà những cảnh báo của ông không được chú ý. Clinton nói ngay từ năm 1991, nếu các chính phủ không cho "các gia đình làm việc chăm chỉ có hy vọng với tương lai, nỗi sợ hãi và bất an sẽ gia tăng, và chính trị của sự thù hận và chia rẽ sẽ lan rộng".

Những lo ngại đó đã được chứng minh là đúng đắn, Lynch viết, dẫn đến một vài "khu vực tăng trưởng cao" với tương lai tươi sáng, và 'những hy vọng cháy khát' đã bị tàn phá bởi làn sóng thay đổi kinh tế và bị bỏ mặc cho mục nát". Mặc dù Lynch mâu thuẫn về việc liệu những nỗ lực của Trump giải quyết các vấn đề có hiệu quả hay không, ông kết thúc cuốn sách với lời than thở rằng "những người mà Clinton lo lắng sẽ bị bỏ lại phía sau, trên thực tế, đã bị bỏ lại phía sau". Tất cả các vấn đề mà Mỹ phải đối mặt, tác giả nói, "chính xác là những gì [Clinton] đã báo trước".

Nếu sự hối tiếc của người mua sách là chủ đề của cuốn sách này, thì một chủ đề khác là chuông báo động cũng đã vang lên sớm ở Trung Quốc. Ngay cả trong những năm 1990, trước khi Trung Quốc gia nhập WTO, Thủ tướng Trung Quốc Lý Bằng đã lo lắng về những gì phía trước, thẳng thừng hỏi Henry Kissinger  "liệu Hoa Kỳ có coi Trung Quốc là kẻ thù không", một mối quan tâm được chia xẻ bởi các quan chức cấp cao khác, chẳng hạn như Chủ tịch Giang Trạch Dân, người được cho là "lo lắng" về mối quan hệ xấu đi giữa Bắc Kinh và Washington.

Bất cứ ai lo lắng về những gì có thể xảy ra phía trước sẽ cần phải ngồi xuống để đọc cuốn sách mỏng đầy nhiệt huyết, rực rỡ của Giuliano da Empoli về tình trạng của thế giới, "Giờ của kẻ săn mồi". Da Empoli, tác giả của cuốn tiểu thuyết cực kỳ thành công The Wizard of the Kremlin ( Phù thủy của Điện Kremlin) , tìm cách nắm bắt "hơi thở hấp hối của một thế giới khi nó chìm xuống vực thẳm, và sự kìm kẹp băng giá của một thế giới khác sẽ thay thế nó."

Ông coi các nhà lãnh đạo ngày nay là người Aztec, khi những người theo Columbus vượt Đại Tây Dương đến - người Aztec cầu nguyện với những vị thần vô dụng cho phép lạ, trong khi trao chìa khóa vương quốc cho những kẻ chinh phục mới, vì đấu đá nội bộ, sự cạnh tranh nhỏ nhặt và không có khả năng nắm bắt mức độ nghiêm trọng của tình hình. Đối với da Empoli, những người thực dân mới không phải là những kẻ chinh phục Tây Ban Nha, mà là các tỷ phú, những anh em công nghệ và các nhà độc tài, hầu như tất cả đều là nam giới, được bơm testosterone (Hormone) và đánh giá cao sự thông minh của chính họ.

Da Empoli chỉ trích gay gắt cách một số người nhìn nhận các vấn đề của thời đại. Ngay sau cuộc bầu cử đầu tiên của Trump và cuộc bỏ phiếu Brexit năm 2016, tác giả được mời đến Chicago cùng những người nổi tiếng khác để tham dự lễ ra mắt quỹ do gia đình Obama thành lập nhằm truyền cảm hứng và kết nối "những nhà lãnh đạo tương lai".

Ông đến, rất muốn nghe về cách chuẩn bị cho những thách thức phía trước: thay vào đó, các vị khách được thưởng thức các bài học về khu vườn hữu cơ của Michelle Obama, một bài phát biểu của một người đi tiên phong trong việc tiêu thụ sô cô la tại nơi làm việc, và một bữa tối được tổ chức bởi một người hỗ trợ cuộc trò chuyện. Ông viết, thật khó để tránh khỏi cảm giác, rằng ông đã "gặp rất nhiều người tốt, có ý tốt, những người không được trang bị để chiến đấu trong trận chiến sắp tới".

Có những người khác, da Empoli viết. Ông lập luận, chúng ta đang ở trong thời đại của kẻ săn mồi, một thời điểm mà một trật tự mới đang được tạo ra bởi "“những người đàn ông đã tạo nên vận may của mình bằng cách di chuyển nhanh và phá vỡ mọi thứ” - một thẻ tình cờ lại là khẩu hiệu nội bộ ban đầu của Facebook. Thế giới ngày nay đang được tạo ra bởi những người như Trump, Mohammed bin Salman của Ả Rập Xê Út hoặc Nayib Bukele của El Salvador, kẻ đã nhốt 80.000 người - và kết quả là làm cho đất nước của ông ta trở thành đất nước an toàn nhất trong thế giới phương Tây.

Điều này nhắc nhở da Empoli về Cesare Borgia và thời kỳ Phục hưng, về chiến tranh và chấp nhận rủi ro, về những người đàn ông đang tìm cách thay đổi xã hội thông qua sức mạnh của tính cách, và sức mạnh ở niềm tin của họ. Tất cả những gì dường như cản trở những người không quan tâm đến hậu quả từ hành động của họ, là luật sư; và luật sư, tác giả nói, "có nhiều phẩm chất, nhưng họ chưa bao giờ ngăn chặn được một cuộc cách mạng".

Đây là một cuốn sách sắc sảo và đầy tính khiêu khích, chứa đầy những lời bình luận dí dỏm và châm biếm hài hước. Cũng như Lynch, da Empoli giải thích rõ ràng và chính xác rằng việc đưa ra những quyết định sai lầm có thể gây ra hậu quả ảnh hưởng đến hàng triệu, thậm chí hàng tỷ người. Hy vọng rằng những luật sư đó đã sẵn sàng cho những gì sắp tới.

(Đặt cược tồi tệ nhất thế giới: Canh bạc toàn cầu hóa đã sai lầm như thế nào của David J Lynch PublicAffairs $ 32, 416 trang)

(Giờ của kẻ săn mồi: Cuộc gặp gỡ với các nhà độc tài và tỷ phú công nghệ chiếm lĩnh thế giới, của Giuliano da Empoli, dịch bởi Sam Taylor Pushkin £ 12.99, 160 trang)

------------------

_ Tác giả Peter Frankopan là giáo sư lịch sử toàn cầu tại Đại học Oxford.

_ Trần HSa lược dịch từ Financial Times.... 11/10/2025.