Share:
AI sắp thay đổi cuộc sống của chúng ta mãi mãi. May mắn thay, chúng ta có hướng dẫn xử dụng cho điều đó.
Điện Capitol Hoa Kỳ được phủ bằng mạch máy tính và chữ AI...Hình minh họa của Greggory DiSalvo / Getty Images.
Bạn có thể chưa từng nghĩ về các triết gia John Locke hay Thomas Hobbes kể từ khi học trung học, hoặc điều đó đòi hỏi phải học đại học. Họ đã chết hàng thế kỷ trước khi máy tính cá nhân được phát minh, huống hồ nói đến các công nghệ trí tuệ nhân tạo hiện đang thấm nhuần nhiều phần trong cuộc sống hàng ngày của chúng ta. Họ có thể dạy gì cho người Mỹ về việc sống trong một thế giới có AI?
Hóa ra, khá nhiều. Cũng chính những nhà tư tưởng - vốn truyền cảm hứng cho Hiến pháp Hoa Kỳ - đã vật lộn với một câu hỏi căn bản mà chúng ta đang phải đối mặt bây giờ: Làm sao để bạn xây dựng một xã hội mà ở đó mọi người có thể sống cùng nhau khi các thế lực mới đe dọa đảo lộn nó?
Từ những kiểm soát và cân bằng của Hiến pháp cho đến điều khoản thương mại, đến luật dân quyền, nước Mỹ đã nhiều lần gia hạn khế ước xã hội của mình, khi các công nghệ mới phá vỡ các thỏa thuận cũ. Điện báo, ô tô và internet đều yêu cầu các nguyên tắc cũ được áp dụng theo những cách mới.
Ví dụ, khi ô tô tạo ra những thách thức về thương mại và an toàn giữa các tiểu bang, chủ nghĩa liên bang đã không bị bỏ rơi - các tiêu chuẩn đường cao tốc quốc gia và luật giao thông đã được tạo ra, trong khi vẫn duy trì quyền lực của tiểu bang đối với các con đường địa phương.
AI báo trước một sự chuyển đổi lớn đối với nền kinh tế và xã hội của chúng ta, và vì vậy nó đòi hỏi sự sáng tạo tương tự. Các nhà tư tưởng đã truyền cảm hứng cho Hiến pháp cung cấp một cái gì đó giống như hướng dẫn xử dụng cho thời đại AI. Dưới đây là cách mà sáu ý tưởng từ truyền thống khế ước xã hội có thể giúp chúng ta vượt qua những thách thức kinh tế xã hội do AI mang lại.
Thomas Hobbes cảnh báo rằng nếu không có quy tắc, cuộc sống sẽ trở nên hỗn loạn - mọi người chiến đấu với người khác để giành lợi thế, điều mà ông gọi là "trạng thái tự nhiên". Giải pháp của anh ấy? Tạo ra một chính phủ có thể giữ trật tự.
Các tác nhân AI ngày nay có thể là tầm nhìn của Hobbes về tốc độ kỹ thuật số. Các hệ thống này có thể giao dịch cổ phiếu, đưa ra quyết định tuyển dụng và có thể sớm thực hiện hầu hết các công việc, được thực hiện trên máy tính.
Nếu không có sự giám sát thích hợp, chúng sẽ hoạt động ở trạng thái kỹ thuật số.
Cũng giống như điều khoản thương mại của Hiến pháp, trao cho Quốc hội quyền điều chỉnh thương mại giữa các bang, thẩm quyền liên bang đối với các tác nhân AI có thể là cần thiết. Điều đó có nghĩa là các hệ thống theo dõi ai chịu trách nhiệm khi AI gặp trục trặc, các tiêu chuẩn an toàn như tiêu chuẩn dành cho ô tô và thuốc men, và thiết lập công tắc ngắt kết nối để bảo đảm rằng con người luôn kiểm soát được AI.
Không có quy tắc, bạn không có tự do, bạn có sự bất ổn.
Quyền của bạn không biến mất chỉ vì máy tính nói như vậy.
Một trong những ý tưởng lớn của John Locke - ý tưởng truyền cảm hứng cho Tuyên ngôn Nhân quyền - là quyền lực của chính phủ phải có giới hạn. Bạn không thể làm bất cứ điều gì bạn muốn với mọi người, ngay cả khi bạn là người chịu trách nhiệm trong chính phủ.
Điều này trở nên cấp bách khi các cơ quan chính phủ xử dụng AI để quyết định ai được hưởng lợi, hoặc ai gây ra rủi ro an ninh. Hiến pháp không có điều khoản ngoại lệ với nội dung "trừ khi máy tính nói khác".
Công dân cần những biện pháp bảo vệ, tương tự như những người cha lập quốc đã xây dựng nhằm chống lại quyền lực độc đoán: minh bạch về cách AI đưa ra quyết định, quyền kháng cáo khi hệ thống AI làm sai và giới hạn nghiêm ngặt về sự giám sát của AI.
Dân chủ có nghĩa là bạn có tiếng nói.
Jean-Jacques Rousseau tin rằng luật pháp được cho là hợp pháp đến từ các công dân làm việc cùng nhau để giải quyết vấn đề - không phải từ giới tinh hoa áp đặt các giải pháp. Những người sáng lập của chúng ta đã xây dựng điều này vào hệ thống của Mỹ với các tòa thị chính, đại diện được bầu và quyền kiến nghị.
Ở đây trí tuệ nhân tạo thậm chí có thể giúp ích. Đài Loan xử dụng các nền tảng được hỗ trợ bởi AI để giúp người dân tìm thấy sự đồng thuận về các vấn đề gây chia rẽ, khám phá điểm chung giữa các chia rẽ chính trị.
Các cộng đồng Mỹ có thể xử dụng các công cụ tương tự để quyết định một cách dân chủ các vấn đề như cách nhận dạng khuôn mặt được xử dụng trong không gian công cộng, hoặc liệu AI có nên chấm điểm bài tập về nhà của con cái họ hay không.
Những câu hỏi này quá quan trọng đối với các giám đốc điều hành hoặc quan chức công nghệ để họ tự trả lời.
Thiết kế các quy tắc cho một tương lai không chắc chắn.
John Rawls, người đã qua đời vào năm 2002, đã đề xuất một thí nghiệm tư duy phù hợp với thời đại AI: Thiết kế các quy tắc của xã hội như thể bạn không biết liệu bạn sẽ giàu hay nghèo, có việc làm hay mọi thứ đã bị tự động hóa.
Đằng sau "bức màn của sự ngu dốt" này, bạn sẽ không đánh cược vào việc trở thành một trong những người chiến thắng. Bạn sẽ nhấn mạnh rằng nếu AI loại bỏ việc làm, có nhiều cách để bảo đảm cho tương lai kinh tế của mọi người. Nếu các thuật toán đưa ra quyết định tuyển dụng, chúng sẽ mở rộng cơ hội hơn là củng cố những lợi thế hiện có. Nếu AI tạo ra sự giàu có khổng lồ, lợi ích không chỉ dành cho những người sở hữu máy tính.
Đây không phải là chủ nghĩa xã hội - mà là chuẩn bị cho một tương lai bất định. Đằng sau bức màn, bạn không biết mình sẽ trở thành một CEO công nghệ hay một thủ quỹ bị sa thải, bạn sẽ đòi hỏi một nền kinh tế mà ở đó mọi người đều có thể phát triển, chứ không chỉ tồn tại.
Tìm điểm chung trong thời điểm bị phân hóa.
Người Mỹ không đồng ý về tương lai của AI - một số người nhìn thấy điều không tưởng và muốn tăng tốc, những người khác nhìn thấy sự diệt vong và thúc đẩy tạm dừng. Nhưng có những mối quan tâm chung.
AI đang phát triển nhanh hơn so với chính phủ có thể phản ứng, các công ty tư nhân kiểm soát công nghệ và không ai có thể dự đoán hoàn hảo về điều gì sẽ xảy ra tiếp theo.
Quản trị AI có thể được xây dựng trên những nền tảng chung này, và bất chấp các giá trị và quan điểm chính trị khác nhau. Điều đó có thể có nghĩa là các quy định thích ứng khi công nghệ phát triển, các quan hệ đối tác khai thác sự đổi mới, trong khi duy trì trách nhiệm giải trình hoặc hợp tác quốc tế về an toàn, nhằm ngăn chặn tình trạng dẫn đến sự suy giảm chất lượng sản phẩm, dịch vụ, điều kiện làm việc của người lao động, và các quy định về môi trường hoặc an toàn bị nới lỏng
Khi bất bình đẳng gây hại cho nền dân chủ.
Nhà lý luận chính trị Danielle Allen cảnh báo rằng bất bình đẳng cực đoan khiến nền dân chủ thực sự trở nên bất khả thi. Khi một số công dân thiếu an ninh căn bản, họ không thể tham gia một cách bình đẳng. Cảnh báo này ngày càng trở nên cấp bách khi AI đe dọa tập trung quyền lực chưa từng có vào tay một số ít người.
Nếu một số ít công ty kiểm soát các hệ thống AI thay thế hàng triệu công nhân, họ sẽ xử dụng ảnh hưởng có thể khiến những người cha lập quốc khiếp sợ - những người đã thiết kế hệ thống của Mỹ đặc biệt - để ngăn chặn chế độ quân chủ và quý tộc. Nước Mỹ cần thực thi chống độc quyền hiện đại, các cơ chế bảo đảm các cộng đồng bị ảnh hưởng có tiếng nói trong việc quản trị AI, và các chính sách kinh tế giúp lan tỏa lợi ích của AI một cách rộng rãi.
Câu hỏi không phải là có nên làm chậm sự đổi mới hay không, mà là làm thế nào để bảo đảm nó củng cố thay vì làm suy yếu sự bình đẳng dân chủ mà Hiến pháp hứa hẹn.
Khi công nghệ phát triển nhiều khả năng hơn, về căn bản câu hỏi trở nên hợp hiến: Liệu AI sẽ được xử dụng để thực hiện lời hứa vì nền dân chủ Mỹ, hay nó sẽ được phép tạo ra loại quyền lực tập trung mà những người sáng lập đã thiết kế Hiến pháp để ngăn chặn?
Các triết gia có thể không thấy điều này xảy ra, nhưng họ đã cung cấp các công cụ để xử lý nó. Câu hỏi đặt ra là liệu Mỹ có đủ khôn ngoan để xử dụng chúng hay không.
-----------------
_ Taác giả Benjamin Boudreaux và Beba Cibralic là các nhà nghiên cứu tại RAND - một tổ chức nghiên cứu phi lợi nhuận, phi đảng phái - và là giáo sư phân tích chính sách tại Trường Chính sách Công RAND. Họ cũng là một phần của dự án Suy nghĩ lại về Chính sách Kinh tế và Xã hội tại RAND.
_ Trần HSa lược dịch từ RAND... 06/10/2025.
