Đông Á nên phản ứng như thế nào trước cú sốc Trung Quốc.
Khi họ phi công nghiệp hóa, Đài Loan, Hàn Quốc và Nhật Bản phải cải cách.
Một công nhân đang đóng gói các thanh nhôm đã được định hình để vận chuyển tại nhà máy Kato Light Metal Industry Co. ở Kanie, tỉnh Aichi, Nhật Bản...Ảnh: Getty Images
The Economist....28 Tháng Năm, 2026.
Sự bùng nổ trí tuệ nhân tạo của Mỹ đã khiến các nền kinh tế giàu có ở Đông Bắc Á rơi vào tình trạng quá tải. Sản lượng của Đài Loan đang tăng trưởng với tốc độ 14% hàng năm, nhờ tăng vọt doanh số bán chip và máy chủ cho các trung tâm dữ liệu. Trong năm qua, lợi nhuận được tạo ra từ hoạt động kinh doanh cốt lõi tại các nhà sản xuất chip bộ nhớ của Hàn Quốc đã tăng hơn 500%. Ngay cả Nhật Bản chậm chạp cũng đang được hưởng lợi, mặc dù từ lâu nước này đã mất danh hiệu là nhà sản xuất chip ưu việt của thế giới. Vào năm 2025, cả ba quốc gia đều có xuất khẩu và thặng dư tài khoản vãng lai kỷ lục.
Nhật Bản, Hàn Quốc và Đài Loan đang bị nghiện công nghiệp.
Tuy nhiên, nguồn xuất khẩu của khu vực này đã che khuất một câu chuyện quan trọng trong phần còn lại của nền kinh tế. Như chúng tôi đưa tin, bên ngoài các lĩnh vực công nghệ cao nhất, Đông Bắc Á giàu có đang phi công nghiệp hóa. Sự cạnh tranh mạnh mẽ từ Trung Quốc, cùng với sự chuyên môn hóa ngày càng tăng trong lĩnh vực chip, đã phá vỡ một mô hình kinh tế dựa trên nhiều loại xuất khẩu hàng hóa sản xuất - mô hình đã giúp khu vực này thịnh vượng trong những năm 1980 và 1990. Ngay cả khi bùng nổ, Đông Bắc Á ngày càng cần cải cách.
Nhà lắp ráp thăng hoa.
Trong vài năm qua, quan hệ của Trung Quốc với các nước láng giềng giàu có đã thay đổi. Từng nhập khẩu các bộ phận có giá trị cao từ Đông Bắc Á và tập trung vào lắp ráp khâu cuối cùng có giá trị thấp. Bây giờ Trung Quốc cạnh tranh trên toàn bộ chuỗi cung ứng. Thặng dư hàng hóa lâu dài của Đài Loan với đại lục đã chuyển sang thâm hụt trong năm nay, như Hàn Quốc đã bị nhiều năm trước (mặc dù trong vài tháng qua, xuất khẩu chip của Hàn Quốc đã trở lại thặng dư). Tại Nhật Bản, thâm hụt song phương với Trung Quốc đã tăng lên, lập kỷ lục vào đầu năm nay. Các ngành công nghiệp từ sản xuất ô tô đến hóa chất đang chịu áp lực lớn. Cũng như ở phương Tây, nhận thức rằng các nhà sản xuất trong nước đang cạnh tranh với hàng hóa được sản xuất bởi các công ty Trung Quốc được trợ cấp, đang nuôi dưỡng tâm lý bảo hộ.
Không có gì sai với việc chuyên môn hóa, như David Ricardo đã chứng thực. Tuy nhiên, các nền kinh tế giàu có của Đông Á sẽ tốt hơn nếu họ kết hợp các gã khổng lồ xuất khẩu chip của mình với các nền kinh tế nội địa năng động. Vấn đề là nhu cầu trong nước quá thấp – một phần là do di sản của các cấu trúc kinh tế lỗi thời kìm hãm tiêu dùng để dồn vào thúc đẩy xuất khẩu .
Đã đến lúc quét sạch những hệ thống cũ kỷ này. Thị trường lao động hai cấp (*) bảo đảm việc làm cho những người trong cuộc, thường làm việc cho các nhà xuất khẩu lớn, đồng thời áp dụng các hình phạt tiền lương và thiếu an toàn cho những người khác. Giải phóng thị trường lao động sẽ cải thiện sự phù hợp giữa người lao động và doanh nghiệp, nâng mức lương thực tế. Hệ thống lương hưu ưu ái nhân viên tại các nhà xuất khẩu, nhưng keo kiệt đối với những người khác, khiến khu vực này có tỷ lệ nghèo đói tương đối cao nhất thế giới ở người già. Thu nhập tối thiểu cao hơn sẽ thúc đẩy tổng chi tiêu. Đài Loan đã thiết kế một đồng tiền yếu, Hàn Quốc và Nhật Bản xử dụng chính sách của nhà nước để phân bổ tín dụng. Việc giảm bớt sự can thiệp tài chính sẽ cho phép các nguồn lực chảy vào các công ty sẽ xử dụng chúng tốt nhất.
Đông Bắc Á phải cho phép các nhà sản xuất thất bại chết một cách tự nhiên. Nên ngừng hỗ trợ cho các công ty hùng mạnh như TSMC và Samsung Electronics, những công ty không yêu cầu trợ cấp hào phóng để cạnh tranh. Và mặc dù các nước Đông Á khó có thể tránh khỏi việc phụ thuộc vào thị trường ở Mỹ và Trung Quốc - hai nền kinh tế lớn nhất thế giới - họ có thể cắt giảm các rào cản thương mại khác. Một số rào cản này là cục bộ. Những bất mãn từ thời thuộc địa có nghĩa là Hàn Quốc và Nhật Bản vẫn chưa có hiệp định thương mại tự do song phương. Hàn Quốc nên tham gia CPTPP do Nhật Bản dẫn đầu, một hiệp định thương mại hàng đầu.
Nguy cơ nằm ở chỗ, bị ảnh hưởng bởi cú sốc kinh tế Trung Quốc, các chính phủ trong khu vực sẽ lại đẩy mạnh chính sách công nghiệp với nhiều tham vọng. Hàn Quốc đã hứa trợ cấp 530 tỷ USD cho sản xuất chip và Thủ tướng Nhật Bản Takaichi Sanae đang giám sát việc đầu tư của nhà nước vào 61 mặt hàng "chiến lược". Xử dụng quyền lực của chính phủ để thúc đẩy xuất khẩu đã thành công cho các nền kinh tế này khi họ nghèo, và cố gắng bắt kịp phương Tây. Nó không phải là một cách tiếp cận hiệu quả ở những nơi đã giàu có. Tăng gấp đôi xuất khẩu sẽ khiến Đông Bắc Á nghèo hơn và bị ảnh hưởng nhiều hơn. Thay vào đó, đặt cược kinh tế tốt nhất của khu vực là trở nên năng động hơn ở trong nước và đa dạng hóa hơn ở nước ngoài.
--------------
(*) Thị trường lao động hai cấp (hay thị trường lao động phân đoạn/kép) là mô hình kinh tế chia lực lượng lao động thành hai khu vực rõ rệt. Một bên là khu vực chính thức với thu nhập cao, phúc lợi tốt và cơ hội thăng tiến; bên kia là khu vực thứ cấp với công việc bấp bênh, lương thấp, ít quyền lợi và dễ bị đào thải... T HSa.
_ Trần HSa lược dịch từ The Economist .... 31/5/2026.