Iran đạt được ngưỡng hạt nhân dưới sự giám sát của ba tổng thống Mỹ như thế nào

 Thỏa thuận năm 2015, kéo dài hai năm đàm phán, giới hạn kho dự trữ uranium làm giàu của Iran ở mức khoảng 660 pound và mức độ làm giàu ở mức 3,67%,  trong 15 năm.

Khu phức hợp làm giàu nhiên liệu ở Natanz, Iran, đã bị Mỹ và Israel ném bom vào năm ngoái. © Vantor / Reuters

Tác giả Laurence Norman, Michael R. Gordon ....20 Tháng Năm 2026.... The Wall Street Journal via MSN.

Tổng thống Trump đang phải đối mặt với một thách thức từ chương trình hạt nhân của Iran vốn một phần do chính ông tạo ra: một lượng lớn uranium làm giàu cao mà Tehran đã từ chối giao nộp bất chấp cuộc chiến  kéo dài hai tháng.

Iran đã tích lũy vật liệu phân hạch sau khi ông Trump rút khỏi thỏa thuận hạt nhân vào năm 2018. Sau đó, họ đẩy nhanh chương trình của mình, sản xuất vật liệu gần với cấp độ bom, trong thời chính quyền Biden và Trump nhiệm kỳ thứ hai, theo dữ liệu từ cơ quan nguyên tử của Liên hợp quốc.

Giờ đây, mục tiêu chiến tranh quan trọng của ông Trump là bảo đảm rằng Tehran không có khả năng phát triển vũ khí hạt nhân, nhưng Iran đã từ chối chấp nhận các điều khoản của Washington. Cả chiến dịch gây áp lực kinh tế từ nhiệm kỳ đầu tiên của ông Trump cũng như các cuộc tấn công quân sự Mỹ-Israel được thực hiện vào tháng Sáu và sau đó được nối lại vào tháng 2  đều không buộc được Iran phải từ bỏ kho dự trữ uranium hoặc ngừng các nỗ lực hạt nhân của họ.

Hôm thứ Hai, ông Trump cho biết ông đang trì hoãn hành động quân sự tiếp theo chống lại Iran vì có "cơ hội rất tốt" cho một thỏa thuận có thể đạt được trong quá trình ngoại giao mà Tòa Bạch Ốc đã tiến hành kể từ khi ông trở lại nắm quyền. Rất ít chuyên gia tự tin với quá trình như vậy.

Tìm kiếm một thỏa thuận mạnh mẽ hơn thỏa thuận năm 2015, ông Trump đã thúc ép Iran chấp nhận các điều kiện khó khăn kể từ khi trở lại nhậm chức, bao gồm cả việc chấm dứt vĩnh viễn việc làm giàu uranium và tháo dỡ các địa điểm quan trọng của nước này. Những người chỉ trích ông lập luận rằng thỏa thuận hạt nhân cho thấy chỉ khi có sự nhượng bộ từ cả hai bên, ông mới có thể đạt được một thỏa thuận với Tehran để chấm dứt lâu dài sự bế tắc hiện nay.

Thất bại trong việc kềm chế chương trình hạt nhân của Iran không phải là của riêng Trump. Kế hoạch Hành động Toàn diện Chung (JCPOA) , là thỏa thuận năm 2015 của Tổng thống Barack Obama, đã trì hoãn nhưng không đóng cửa con đường tiềm năng của Iran để tạo ra bom.

Những nỗ lực của chính quyền Biden nhằm hồi sinh thỏa thuận năm 2015 và sau đó đàm phán một thỏa thuận tiếp theo mạnh mẽ hơn đã bị cản trở. Iran đã từ chối một thỏa thuận vào năm 2022, vốn có thể dẫn đến một giải pháp hòa bình và dỡ bỏ các biện pháp trừng phạt đối với Tehran. Trong khi đó, Iran tăng cường chương trình hạt nhân của họ.

 Gary Samore, giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Trung Đông tại Đại học Brandeis và là chuyên gia về vũ khí hủy diệt hàng loạt trong Hội đồng An ninh Quốc gia của Obama, cho biết, "Sai lầm đầu tiên là việc Trump rời khỏi JCPOA ngay khi nó đang hoạt động. Và sai lầm lớn thứ hai là Iran từ chối đề nghị khôi phục JCPOA của chính quyền Biden".

Samore nói thêm, "Nhìn lại, Biden lẽ ra cũng có thể nỗ lực mạnh mẽ hơn vào giai đoạn đầu nhiệm kỳ của ông. Nhưng cuối cùng, cả hai bên đều mắc sai lầm."

Các nhà lãnh đạo Iran từ lâu đã khẳng định rằng họ không hoạt động trong lãnh vực vũ khí hạt nhân. Iran hiện không làm giàu uranium và sẽ phải cần thu hồi vật liệu phân hạch bị chôn vùi dưới hàng tấn đống đổ nát nếu muốn chạy nước rút để có  một quả bom.

Nhưng các chuyên gia, bao gồm cả cơ quan nguyên tử của Liên Hợp Quốc, từ lâu đã đánh giá rằng Tehran đang phát triển phương án  công nghệ để chế tạo kho vũ khí hạt nhân. Với phần lớn các nhà lãnh đạo Iran trước chiến tranh đã chết, Washington đang vật lộn với khả năng các nhà lãnh đạo mới của nước này thậm chí có thể ít có ý định thỏa hiệp hơn.

Iran vẫn còn 10 tấn vật liệu được làm giàu, bao gồm đủ vật liệu gần cấp độ vũ khí để cung cấp nhiên liệu cho gần 11 vũ khí hạt nhân. Nó có một số lượng máy ly tâm không xác định, là những cỗ máy làm giàu uranium. Bất chấp việc Israel giết hại nhiều nhà khoa học hạt nhân Iran, Iran vẫn nắm giữ bí quyết để bắt đầu làm giàu trở lại và có thể, các chuyên gia nói, để thực hiện hầu hết các bước quan trọng nhằm chế tạo vũ khí hạt nhân.

Mối quan tâm lớn nhất của Mỹ tập trung vào gần 1.000 pound uranium của Iran được làm giàu đến độ tinh khiết 60% . Nhưng Iran cũng có khoảng 440 pound uranium làm giàu ở mức 20%. Trong vài tuần những vật liệu này có thể được làm giàu lên tới 90% vật liệu cấp độ vũ khí. Các chương trình hạt nhân dân sự thường dựa vào uranium làm giàu thấp. Iran là quốc gia duy nhất không có vũ khí hạt nhân nhưng sản xuất uranium làm giàu 60% trước các cuộc tấn công vào tháng 6 năm ngoái.

Lượng uranium làm giàu dự trữ của Iran, phân loại theo mức độ làm giàu.

Khi chính quyền Trump phải vật lộn để giáng một đòn knock-out trong chiến dịch quân sự chống lại Iran, những người ủng hộ và phản đối thỏa thuận năm 2015 đã tranh cãi gay gắt về việc ai là người chịu trách nhiệm cho việc để Iran mở rộng chương trình hạt nhân của họ. 

Thỏa thuận năm 2015, kéo dài hai năm đàm phán, giới hạn kho dự trữ uranium làm giàu của Iran ở mức khoảng 660 pound và mức độ làm giàu ở mức 3,67%,  trong 15 năm. Mặc dù thỏa thuận quy định rằng Tehran sẽ không bao giờ được phép phát triển vũ khí hạt nhân, nhưng những hạn chế mà họ thiết lập về số lượng và mức độ làm giàu uranium của Iran sẽ hết hiệu lực vào năm 2030, làm dấy lên lo ngại ngay cả trong số những người ủng hộ Iran sẽ làm giàu sau đó.

Thỏa thuận cho phép Iran tiến hành nghiên cứu máy ly tâm sau thời hạn đó 8 năm rưỡi, một nhượng bộ có nghĩa là khi 15 năm hết hạn, Iran có thể sẵn sàng sản xuất hàng loạt uranium làm giàu bằng các máy móc tiên tiến hơn. Tehran sau đó có thể nhanh chóng sản xuất đủ cho một quả bom.

Ông Trump đã tấn công thỏa thuận này trong chiến dịch tranh cử tổng thống đầu tiên của mình, nói rằng thỏa thuận này đã thất bại trong việc đối phó với chương trình tên lửa  hoặc hỗ trợ khủng bố của Iran và không xóa bỏ mối đe dọa hạt nhân của nước này. Khi rời khỏi thỏa thuận vào năm 2018, ông đã chuyển sang chiến dịch trừng phạt "áp lực tối đa" để buộc Iran phải thực hiện một thỏa thuận chặt chẽ hơn. Nền kinh tế Iran đã bị tàn phá, nhưng nước này đã từ chối các cuộc đàm phán với Trump.

Trong thời gian còn lại ở nhiệm kỳ đầu của Trump, Iran đã đặt nền móng cho một chương trình tăng tốc, bóc tách nhiều hạn chế của thỏa thuận hoặc lên kế hoạch phải nhanh chóng làm như vậy. Nó đã vi phạm giới hạn 660 pound và tăng mức làm giàu lên 4,5%  vào tháng 7 năm 2019. Cuối năm đó, Iran đưa uranium vào các máy ly tâm tiên tiến mà họ bị cấm xử dụng tại địa điểm làm giàu Natanz và tiếp tục làm giàu tại cơ sở Fordow, sâu dưới lòng đất vốn được cho là một địa điểm nghiên cứu.

Trong những tháng tiếp theo, Tehran mở rộng làm giàu uranium tại Fordow và xây dựng một cơ sở sản xuất máy ly tâm dưới lòng đất. Tổng thống Iran cho biết nước này hiện đang sản xuất nhiều uranium làm giàu hơn so với trước thỏa thuận năm 2015. Vào thời điểm Trump rời nhiệm sở, Iran đã làm giàu gần 3 tấn vật liệu phân hạch.

Richard Nephew, người đã giúp đàm phán thỏa thuận năm 2015 và những nỗ lực hồi sinh nó dưới thời Tổng thống Joe Biden, cho biết, "Chương trình hạt nhân của Iran sẽ không tiến triển nhiều nếu như Donald Trump không rút khỏi thỏa thuận. Kế hoạch của Trump về căn bản là xem xét lại các điều khoản của thỏa thuận hạt nhân".

 Ông Nephew nói thêm,"Nếu Iran từ chối, ông ấy không có lựa chọn thay thế hợp lý để hạn chế chương trình".

Các chuyên gia khác nói rằng quyết định của Trump chỉ đơn thuần đẩy nhanh ngày phán xé vì hầu hết các giới hạn của thỏa thuận cuối cùng cũng  sẽ hết hạn.

Thủ tướng Pakistan Shehbaz Sharif gặp Phó Tổng thống Mỹ JD Vance và Chủ tịch Quốc hội Iran Mohammad Bagher Ghalibaf vào tháng trước trong nỗ lực chấm dứt cuộc chiến tranh Iran. © Asim Hafeez / Reuters

Biden thừa nhận những hạn chế của thỏa thuận năm 2015, thề sẽ đưa Hoa Kỳ trở lại thỏa thuận và tiếp tục với một thỏa thuận "dài hơn và mạnh mẽ hơn". Nhưng điều đó không bao giờ xảy ra.

Vì thỏa thuận năm 2015 là một thỏa thuận hành pháp chứ không phải là một hiệp ước được Thượng viện phê chuẩn, Biden không thể bảo đảm với người Iran rằng một tổng thống Mỹ tương lai sẽ không một lần nữa rút lui. Đó là một yêu cầu dai dẳng của Iran.

Tuy nhiên, một số nhà phê bình nói rằng Biden có thể gây áp lực kinh tế và thậm chí có thể là quân sự nhiều hơn.

"Sau khi Mỹ rút khỏi thỏa thuận vào tháng 5/2018 và trong chiến dịch gây áp lực tối đa của Trump, những tiến bộ hạt nhân của Iran ban đầu diễn ra từ từ. Tuy nhiên, chúng đã tăng vọt chung quanh cuộc bầu cử của Biden vào tháng 11 năm 2020 trước cam kết của ông ấy về việc khôi phục thỏa thuận", Andrea Stricker, nhà nghiên cứu tại Tổ chức Bảo vệ Dân chủ, tổ chức vận động chống lại thỏa thuận năm 2015, cho biết.

Iran bắt đầu đẩy nhanh chương trình hạt nhân của nó trong quá trình chuyển giao giữa Trump và Biden. Chính quyền Biden đã thúc đẩy các cuộc đàm phán để khôi phục thỏa thuận vào tháng 4 năm 2021. Vài ngày sau khi các cuộc đàm phán bắt đầu, Tehran đã làm giàu đến 60%. Các quan chức Hoa Kỳ đã thảo luận về việc có nên tiếp tục các cuộc đàm phán hay không. Họ quyết định làm như vậy, hy vọng sẽ có một thỏa thuận nhanh chóng. Điều đó đã không xảy ra. Đến tháng 9 năm 2022, các cuộc đàm phán đã bế tắc..

Vào năm 2024, các quan chức tình báo Mỹ cho biết lần đầu tiên sau nhiều năm rằng, Iran đang thực hiện các hoạt động cho phép họ sản xuất vũ khí hạt nhân tốt hơn nếu họ quyết định làm như vậy.

Sau khi Trump trở lại Nhà Trắng, nhà đàm phán Steve Witkoff, một doanh nhân không có kinh nghiệm giải quyết các vấn đề hạt nhân Iran, cũng không làm được gì khá hơn. Nhóm Trump yêu cầu Iran từ bỏ tất cả việc làm giàu uranium và hoàn toàn dựa vào việc nước ngoài cung cấp nhiên liệu hạt nhân cho chương trình dân sự của họ, một đề xuất mà Iran đã từ chối trong những năm qua, và Trump vừa bắt đầu nới lỏng trong những tuần gần đây bằng cách nói rằng Iran nên tạm dừng làm giàu trong 20 năm.

Đến tháng 6 năm ngoái, khi các địa điểm làm giàu của họ bị phá hủy, Iran đã có 9,8 tấn uranium được làm giàu. Họ đã sản xuất một tấn uranium làm giàu và hơn 290 pound uranium được làm giàu cao, trong mỗi quý.

---------------

_ Tác giả Laurence Norman, Michael R. Gordon ..... 

_ Trần HSa lược dịch từ The Wall Street Journal via MSN..... 20 Tháng Năm 2026...