Điều gì tồi tệ hơn cho sự đổi mới: MAGA hay Mao

 Donald Trump và Tập Cận Bình có cùng những nỗi nhớ nguy hiểm.

_ Ảnh minh họa: Chloe Cushman

The Economist ...09 Tháng Mười Hai 2025.

Thật đáng tiếc cho giới trẻ, khi thế giới được điều hành bởi những người già. Tổng thống Donald Trump (79 tuổi) và nhà lãnh đạo Trung Quốc, Tập Cận Bình (72 tuổi), họ nói rất hay về trí tuệ nhân tạo, robot và những kỳ quan tương lai khác. Nhưng sâu thẳm trong lòng, cả hai đều hoài niệm về những năm 1950.

Nỗi khát khao mãnh liệt của ông Trump về sự vĩ đại đã mất, không phải là điều bí mật: ông ấy còn thêu điều đó lên những chiếc mũ của mình. Nhưng theo những cách khá cụ thể, định nghĩa về cuộc sống tốt đẹp của ông phản ảnh những điều kiện mà đã thịnh hành trong những năm sau khi ông sinh ra vào năm 1946. Tháng trước, khi ông Trump  cam kết sẽ "tạm dừng vĩnh viễn" việc nhập cư từ "các nước thuộc thế giới thứ ba", ông đã cáo buộc 51 triệu cư dân của Mỹ sinh ra ở nước ngoài, mang đến tỷ lệ tội phạm cao và sự xuống cấp của đô thị, cũng như gây quá tải cho trường học, bệnh viện, nguồn cung nhà ở và ngân sách chính phủ. Ông Trump tuyên bố rằng sự rối loạn chức năng xã hội như vậy "không tồn tại sau Thế chiến II".

Trên thực tế, nước Mỹ những năm 1950 đã chứng kiến sự hoảng loạn trước sự đổ vỡ xã hội, như khi các chuyên gia cảnh báo rằng truyện tranh đang gây ra tội phạm ở tuổi vị thành niên. Sự thật là ông Trump lớn lên ở một đất nước có sự đồng nhất bất thường. Trong thời niên thiếu của ông Trump, tỷ lệ dân số bản địa đạt 95% (hiện nay là khoảng 85%). Các biện pháp kiểm soát nhập cư khắc khe  được thực thi nghiêm ngặt cho đến giữa những năm 1960, khi các quy tắc được nới lỏng. Năm 1954, một chiến dịch liên bang, được gọi là Chiến dịch Wetback, trục xuất hàng trăm ngàn lao động làm việc ở  nông trại và công nhân gốc Mexico  không có giấy tờ hợp lệ. Ông Trump đã ca ngợi đây như là một hình mẫu.

Những năm 1950 cũng đặt ra các đường cơ sở cho thế giới quan kinh tế của MAGA. Khi chiến tranh thế giới thứ hai kết thúc, Mỹ chiếm khoảng 60% sản lượng sản xuất toàn cầu, vì Nhật Bản, châu Âu và các nước khác đang nằm trong đống đổ nát. Khi ông Trump công bố thuế quan "Ngày Giải phóng" để bảo vệ công nhân ô tô, nhà sản xuất thép, thợ đóng tàu và nông dân, ông không chỉ buộc tội các chính phủ nước ngoài ăn cắp việc làm. Ông còn nêu tên các ngành công nghiệp mà "chúng tôi từng thống trị", thề sẽ đưa "thời kỳ hoàng kim" đó trở lại. Trong một số lĩnh vực đó, những năm 1950 thực sự đánh dấu một đỉnh cao cho sự thống trị của Mỹ.

Thập niên 1950—hay một phiên bản nhái theo phong cách đó—thậm chí còn ảnh hưởng đến phong cách thẩm mỹ của phong trào MAGA. Bộ Lao động của ông Trump gần đây đã công bố một chính sách khiến việc tuyển dụng lao động nước ngoài có tay nghề cao trở nên khó khăn hơn. Chiến dịch quảng bá của họ xử dụng hình ảnh theo phong cách thập niên 1950 về những chàng trai trẻ người Mỹ với mái tóc óng ả, trong những khung cảnh gợi nhớ đến tranh của Norman Rockwell. Những hình ảnh về những người lao động hạnh phúc này, mang khẩu hiệu “Khôi phục Giấc mơ Mỹ!”

Sự cai trị ở Trung Quốc của ông Tập là một công việc nghiêm túc hơn. Tuy nhiên, nỗi nhớ về giữa thế kỷ 20 cũng ẩn nấp ở đó. Thoạt nhìn, điều này thật kỳ lạ. Những năm sau khi ông Tập ra đời vào năm 1953 là những năm cay đắng. Dưới thời Mao Chủ tịch, một con người cuồng tín cách mạng, Cộng hòa Nhân dân Trung Quốc đã tịch thu các trang trại từ những địa chủ, tịch thu các doanh nghiệp, gửi "tình nguyện viên" chiến đấu trong chiến tranh Triều Tiên và bắt tay vào Đại nhảy vọt, một chiến dịch thảm khốc nhằm biến đổi Trung Quốc từ một xã hội nông nghiệp thành một xã hội công nghiệp hiện đại.

Ngày nay, Trung Quốc của ông Tập đã đặt cược tất cả vào công nghệ cao và sản xuất tiên tiến. Sống trong một thành phố lớn của Trung Quốc, như nhà báo này đã sống từ năm 2018 đến năm 2024, là sống trong một thế giới hiện đại lấp lánh, và là một tác phẩm nghệ thuật kỹ thuật số rực rỡ, đôi khi có phần đáng sợ.

Tuy nhiên, trong chuyến thăm trở lại Trung Quốc và khu vực gần đây, tờ The Telegram đã nghe các học giả Trung Quốc cho rằng những ưu tiên dưới thời Tập Cận Bình bắt nguồn từ những ý tưởng của những năm 1950. Điều này bắt đầu từ việc đảng không muốn cho phép một tỷ lệ lớn hơn trong của cải quốc gia chảy về tay các hộ gia đình, thông qua việc tăng lương hoặc nới lỏng các hệ thống phúc lợi. Các nhà lãnh đạo Trung Quốc tin rằng có sự đánh đố giữa đổi mới và nâng cao mức sống, các học giả thở dài. Bởi vì các lãnh đạo đảng đang quyết tâm đạt được sự tự lực và tránh phụ thuộc vào Mỹ, họ đang chuẩn bị cho "sự trở lại của những năm 1950".

Theo các học giả, điều đó có nghĩa là Trung Quốc tập trung tuyệt đối vào thành công tập thể và sức mạnh quốc gia , ít chú trọng đến việc nuôi dưỡng ước mơ hay khát vọng cá nhân. Các nhà hoạch định kinh tế trong những năm 1950 không giấu giếm những hy sinh mà họ yêu cầu. Nông dân ở các nông trường tập thể phải đóng góp một lượng lớn lao động không được trả công, dù là cày ruộng hay xây dựng đường sá, đập nước và hồ chứa bằng thủ công. Giá cả hàng hóa được giữ ở mức thấp để thúc đẩy công nghiệp đô thị, theo chỉ thị của Mao là việc "ưu tiên tích lũy vốn hơn là cải thiện đáng kể điều kiện sống của người dân".

Về lý thuyết, các nhà lãnh đạo Trung Quốc ngày nay có một chiến lược khác. Họ thừa nhận sự cần thiết phải thúc đẩy nhu cầu trong nước và niềm tin của người tiêu dùng. Đối với tất cả những điều đó, chủ nghĩa tư bản nhà nước Trung Quốc ngày nay đối với  nhiều doanh nghiệp là một trận đấu sinh tử để giành lấy sự sống  liên quan đến mức lương thấp, thời gian làm việc dài và tỷ suất lợi nhuận mỏng như dao cạo. Bất kể sinh viên tốt nghiệp đại học không thể tìm thấy nghề nghiệp ở văn phòng như trong mơ của họ, lợi ích của tổ quốc là ưu tiên hàng đầu. Bản thân ông Tập đã gầm gừ rằng giới trẻ nên bớt được "nuông chiều".

Hoài niệm về quá khứ vượt ra ngoài các chính sách kinh tế. Để chống tham nhũng và thực thi kỷ luật chính trị, ông Tập đã hồi sinh các công cụ tư tưởng từ những năm 1950. Thời đại đó bây giờ được lý tưởng hóa như một thời đại đơn giản hơn, thuần khiết hơn, khi các cán bộ đảng vị tha lan rộng khắp một đất nước rộng lớn, để phục vụ quần chúng.

Bị kẹt ở số lùi.

Phiên bản hoài niệm của ai mang lại rủi ro lớn hơn? Ông Tập đang xử dụng các khái niệm về sự hy sinh tập thể của những năm 1950 để xây dựng một nền kinh tế công nghệ cao, carbon thấp của thế kỷ 21. Đó là một canh bạc mà sự  đàn áp và kế hoạch hóa của nhà nước có thể cùng tồn tại với sự đổi mới và ổn định xã hội.

Ngược lại, ông Trump hứa hẹn với những người ủng hộ một nền kinh tế như những năm 1950, mở cửa trở lại các xưởng đóng tàu, nhà máy thép và mỏ than. Gọi biến đổi khí hậu là một trò lừa bịp, ông đã nới lỏng các tiêu chuẩn tiết kiệm nhiên liệu dành cho ô tô. Bộ trưởng Giao thông vận tải của ông gần đây đã hào hứng nói rằng những chiếc xe station wagon kiểu cũ ( kết hợp khoang hành khách và khoang hành lý thành một không gian chung lớn ) có thể sớm quay trở lại, với "có lẽ thêm một chút ván gỗ ốp bên hông". Trong khi đó, Trung Quốc đang chế tạo ô tô bay xử dụng năng lượng điện .

MAGA là chính trị dành cho một đất nước lạc hậu. Nếu điều đó thất bại, người Mỹ có thể đổ lỗi cho ông già đang nắm quyền. 

_ Trần HSa lược dịch từ  The Economist... 11/12/2025.