Đất hiếm là con át chủ bài của Trung Quốc

 Sự thống trị của Trung Quốc đối với các khoáng sản quan trọng được xử dụng trong xe điện, tuabin gió, robot công nghiệp và hệ thống phòng thủ tiên tiến, không được xây dựng trong một sớm một chiều và nó sẽ không dễ dàng bị xói mòn. Các nhà hoạch định chính sách Mỹ càng sớm chấp nhận thực tế này thì càng tốt.

Ảnh : STR/AFP via Getty Image

Tác giả Angela Huyue Zhang.... 07 Tháng Tám, 2025.... Project Syndicated.

Sự thống trị của Trung Quốc đối với các khoáng sản quan trọng được xử dụng trong xe điện, tuabin gió, robot công nghiệp và hệ thống phòng thủ tiên tiến, không được xây dựng trong một sớm một chiều và nó sẽ không dễ dàng bị xói mòn. Các nhà hoạch định chính sách Mỹ càng sớm chấp nhận thực tế này thì càng tốt.

Bắc Kinh – Việc Trung Quốc vũ khí hóa đất hiếm đã nổi lên như một điểm nóng nghiêm trọng trong các cuộc đàm phán thương mại Mỹ-Trung. Những vật liệu quan trọng này, đặc biệt là nam châm hiệu suất cao mà chúng tạo ra, là thành phần quan trọng trong xe điện (EV), tuabin gió, robot công nghiệp và hệ thống phòng thủ tiên tiến. Để đối phó với các biện pháp kiểm soát xuất khẩu đất hiếm nghiêm ngặt của Trung Quốc, Mỹ đã lặng lẽ hạ thuế, nới lỏng kiểm soát xuất khẩu đối với chip AI và thậm chí nới lỏng các hạn chế thị thực đối với sinh viên Trung Quốc.

Đồng thời, Mỹ đang vật lộn để  bảo đảm nguồn cung cấp thay thế. Vào tháng 7, Bộ Quốc phòng đã công bố một gói đầu tư mang tính bước ngoặt, trị giá hàng tỷ đô la để thúc đẩy MP Materials, công ty đứng sau dự án đất hiếm hàng đầu của Mỹ. Nhưng điều gì sẽ xảy ra nếu bất chấp các khoản trợ cấp khổng lồ và nhiều năm nỗ lực, Mỹ vẫn không thể thoát khỏi sự phụ thuộc vào đất hiếm của Trung Quốc?

Nhật Bản đưa ra một câu chuyện cảnh báo. Năm 2010, sau một cuộc đối đầu hàng hải trên quần đảo Senkaku, Trung Quốc đột ngột cắt xuất khẩu đất hiếm sang Nhật Bản. Đáp lại, chính phủ Nhật Bản đã theo đuổi một loạt các biện pháp chiến lược: đầu tư vào Lynas Rare Earths, một nhà sản xuất của Úc; đẩy mạnh nghiên cứu và phát triển trong nước về tái chế và thay thế; xây dựng quan hệ đối tác thương mại của Nhật với riêng các nhà sản xuất nam châm Trung Quốc; và xây dựng các kho dự trữ chiến lược để giảm bớt các cú sốc nguồn cung trong tương lai. Hơn một thập kỷ sau, Nhật Bản vẫn cung cấp hơn 70% đất hiếm nhập khẩu từ Trung Quốc.

Sự thống trị đất hiếm của Trung Quốc không được xây dựng trong một sớm một chiều, và nó sẽ không dễ dàng bị xói mòn. Sức mạnh của nó không nằm ở việc tích trữ nguyên liệu thô, mà nằm ở năng lực công nghiệp để tinh chế, chế biến và sản xuất trên quy mô lớn. Ngày nay, Trung Quốc kiểm soát từ 85% đến 90% công suất tinh chế đất hiếm trên toàn cầu và sản xuất khoảng 90% nam châm đất hiếm hiệu suất cao trên thế giới. Đây là quốc gia duy nhất có chuỗi cung ứng đất hiếm tích hợp hoàn toàn theo chiều dọc - từ khai thác mỏ đến tách hóa chất đến chế tạo nam châm.

Lợi thế sản xuất của Trung Quốc không chỉ mang lại cho nước này một vị trí dẫn đầu trong công nghiệp mà còn là một con hào công nghệ. Từ năm 1950 đến năm 2018, Trung Quốc đã nộp hơn 25.000 bằng sáng chế liên quan đến đất hiếm, nhiều hơn gấp đôi số lượng được nộp ở Mỹ. Nhiều thập kỷ kinh nghiệm thực tế trong hóa học và luyện kim phức tạp của chế biến đất hiếm, đã mang lại chuyên môn sâu mà các công ty phương Tây không thể dễ dàng sao chép. Hơn nữa, vào tháng 12 năm 2023, chính phủ Trung Quốc đã chuyển sang củng cố vị trí dẫn đầu của mình, áp đặt các lệnh cấm xuất khẩu sâu rộng đối với các công nghệ đằng sau việc khai thác, tách và sản xuất nam châm đất hiếm.

Quy định môi trường lỏng lẻo của Trung Quốc cũng đã mang lại cho các công ty của họ một lợi thế mạnh mẽ so với các đối thủ phương Tây. Năm 2002, mỏ đất hiếm Mountain Pass ở California đã buộc phải ngừng hoạt động lọc dầu sau một vụ tràn chất thải độc hại. Ngược lại, môi trường pháp lý dễ dãi hơn của Trung Quốc đã cho phép sản xuất đất hiếm mở rộng nhanh chóng, với ít sự chậm trễ hơn và chi phí thấp hơn nhiều.

Điều quan trọng là, các điểm nghẽn của đất hiếm không phải là cố định; chúng phát triển theo công nghệ. Trung Quốc hiểu điều này và kiên nhẫn chờ đợi khi sự phụ thuộc của phương Tây vào nam châm đất hiếm tăng theo cấp số nhân với quá trình chuyển đổi xanh toàn cầu, tạo ra nhu cầu khổng lồ về xe điện và tua-bin gió.

Ngay cả khi phương Tây thành công trong việc xây dựng một chuỗi cung ứng song song cho nhu cầu đất hiếm ngày nay, các điểm nghẽn của ngày mai có thể nằm ở nơi khác. Ví dụ, điện toán lượng tử ngày càng phụ thuộc vào các đồng vị hiếm như ytterbium-171, cũng như các nguyên tố như erbi và yttrium. Những ứng dụng mới nổi này có thể trở thành điểm áp lực tiếp theo, khiến Mỹ và các đồng minh một lần nữa chạy đua để bắt kịp.

Do đó, Mỹ phải đối mặt với một sự thật khó chịu: sự thống trị của Trung Quốc về đất hiếm có thể sẽ tồn tại trong tương lai gần. Các chiến lược phòng thủ như đa dạng hóa chuỗi cung ứng có thể giải quyết một số lỗ hổng, nhưng khả năng phục hồi thực sự đòi hỏi một chiến lược tấn công giúp tăng cường đòn bẩy của Mỹ.

Mỹ vẫn nắm giữ nhiều con át chủ bài có giá trị. Miễn là họ giữ quyền kiểm soát các công nghệ hoặc cơ sở hạ tầng mà Trung Quốc không thể sống nếu thiếu chúng - có thể là chip tiên tiến, mô hình AI tiên phong và khả năng tiếp cận hệ thống tài chính dựa trên đồng đô la - Trung Quốc có động lực mạnh mẽ để duy trì nguồn cung đất hiếm. Tuy nhiên, trong nhiều năm qua, Hoa Kỳ đã đi ngược lại: dần dần tách rời và hạn chế dòng chảy công nghệ chủ chốt sang Trung Quốc.

Kể từ thời chính quyền Trump đầu tiên, chiến lược của Mỹ là đưa các công ty công nghệ hàng đầu của Trung Quốc vào danh sách đen và thắt chặt kiểm soát xuất khẩu đối với các chip tiên tiến. Mặc dù các biện pháp này ban đầu khiến các công ty Trung Quốc như Huawei và ZTE trở nên khó khăn, làm chậm sự phát triển AI của Trung Quốc , nhưng chúng đã tỏ ra khó thực thi. Đầy rẫy những lỗ hổng, chúng đã tạo cơ hội cho việc thực thi chênh lệch giá. Như Bộ trưởng Thương mại Mỹ sắp mãn nhiệm Gina Raimondo đã thừa nhận vào tháng 12/2024, "Cố gắng kìm hãm Trung Quốc là một việc vặt của kẻ ngốc".

Đồng thời, các biện pháp kiểm soát xuất khẩu của Mỹ đã thúc đẩy các nỗ lực ở Trung Quốc để xây dựng các giải pháp bản địa thay thế, thúc đẩy sự trỗi dậy của các nhà vô địch quốc gia như Huawei. Thay vì củng cố sức mạnh ảnh hưởng của Mỹ đối với Trung Quốc, chính sách của Hoa Kỳ đang dần làm xói mòn nó. Nếu bạn là Nvidia, việc mất quyền tiếp cận thị trường Trung Quốc không chỉ đồng nghĩa với việc mất hàng tỷ đô la doanh thu. Nó còn đồng nghĩa với việc mất đi ảnh hưởng đối với hệ sinh thái AI quan trọng nhất đối với các nhà phát triển bên ngoài Hoa Kỳ.

Những thay đổi chính sách gần đây cho thấy nhận thức này đang bắt đầu được thể hiện rõ. Quyết định nới lỏng hạn chế bán chip H20 của Nvidia cho Trung Quốc của chính quyền Trump báo hiệu một động thái từ bỏ lệnh cấm toàn diện và hướng tới sự tương tác được cân nhắc kỹ lưỡng hơn. Trái ngược với trực giác, sự tương tác như vậy có thể là một hình thức giảm thiểu rủi ro thông minh hơn. Trung Quốc càng phụ thuộc vào công nghệ Mỹ, chuỗi cung ứng của hai bên sẽ càng trở nên phức tạp, và Trung Quốc sẽ càng khó khăn hơn trong việc vũ khí hóa các tài sản chiến lược của mình, bao gồm cả đất hiếm.

-------------

_ Angela Huyue Zhang, Giáo sư Luật tại Đại học Nam California, là tác giả của High Wire: How China Regulates Big Tech and Governs Its Economy (Nhà xuất bản Đại học Oxford, 2024) và Chủ nghĩa ngoại lệ chống độc quyền của Trung Quốc: Sự trỗi dậy của Trung Quốc thách thức quy định toàn cầu như thế nào (Nhà xuất bản Đại học Oxford, 2021).

_ Trần HSa lược dịch từ Project Syndicated.... 08/08/2025.