Các ông trùm công nghệ và những người theo chủ nghĩa dân túy đã thay đổi các quy tắc quyền lực như thế nào.

 Các ông trùm kỹ thuật số và các nhà lãnh đạo vô quy tắc không chỉ là những kẻ phá vỡ trật tự tự do cũ. Họ cùng nhau tìm cách quét sạch nó, Giuliano da Empoli viết.

Hậu họa sĩ biếm họa Gillray © Wesley Merritt.

Tác giả Giuliano da Empoli ... 27/ 09/ 2025. ... Financial Times.

Lợi thế của sự phẫn nộ là nó để lại cho bạn một lương tâm trong sáng, không có bất kỳ hình thức phân tích nào thêm nữa. Những lời nói của Elon Musk tại cuộc tập họp  “Unite the Kingdom” do nhà hoạt động cực hữu Tommy Robinson tổ chức trong tháng này, đã gây ra sự phẫn nộ rộng rãi trong các chính trị gia. Phố Downing lên án ông chủ công nghệ xử dụng ngôn ngữ "nguy hiểm và kích động", sau khi ông nói với đám đông rằng "bạo lực đang đến" và "bạn có thể chống trả hoặc bạn chết". Lãnh đạo đảng Dân chủ Tự do Ed Davey đã kêu gọi các lực lượng chính trị khác "gạt chính trị đảng phái sang một bên" và cùng ông lên án lời kêu gọi giải tán quốc hội của Musk. Ngay cả Peter Kyle, bộ trưởng kinh doanh, người đã nổi bật với sự phục tùng không ân hận của mình đối với các ông chủ công nghệ, cũng áp dụng thái độ của người bạn đời bị phản bội, đánh giá rằng những bình luận của Musk là "hơi khó hiểu" và "hoàn toàn không phù hợp".

Tuy nhiên, hành vi của ông chủ Tesla là không thể hiểu được, và bất cứ ai nghĩ rằng lời nói của ông, và sự ủng hộ vững chắc của ông đối với các phong trào cực hữu trên khắp thế giới, từ Jair Bolsonaro của Brazil đến AfD của Đức - là do sự lập dị của một tỷ phú sinh ra ở Nam Phi - sẽ phạm phải một sai lầm lớn. Sự thật là cách tiếp cận của Musk tiết lộ một điều gì đó căn bản hơn, vượt xa sở thích của một nhà tài phiệt công nghệ lẻ loi, mặc dù cực kỳ quyền lực.

Cho đến gần đây, giới tinh hoa kinh tế, nhà tài chính, doanh nhân và nhà quản lý của các công ty lớn vẫn dựa vào một tầng lớp chính trị gồm các nhà kỹ trị - hoặc những người khao khát trở thành nhà kỹ trị - từ cánh tả đến cánh hữu, ôn hòa, biết điều - ít nhiều giống nhau - những người cai trị đất nước trên cơ sở các nguyên tắc dân chủ tự do, phù hợp với các quy luật thị trường, đôi khi được điều chỉnh bởi các cân nhắc xã hội. Đó chính là sự đồng thuận tại Davos. Một nơi mà chính trị bị thu hẹp thành cuộc cạnh tranh giữa các slide PowerPoint (các bản trình bày được chiếu lên màn hình điện tử), và điều vi phạm nhất bạn có thể làm là mặc áo cổ cao màu đen thay vì áo sơ mi xanh nhạt vào giờ cocktail.

Tổng thống Trump và đệ nhất phu nhân Melania tại một bữa tối tại Nhà Trắng dành cho các giám đốc điều hành công nghệ trong tháng này. Khách mời bao gồm Giám đốc điều hành Meta Mark Zuckerberg, người sáng lập Microsoft Bill Gates. . . © Hình ảnh Getty.

Sam Altman và Tim Cook ngồi vào bàn ăn tối trang trọng với các nhà lãnh đạo công nghệ khác. . . . Giám đốc điều hành OpenAI Sam Altman và Tim Cook, Giám đốc điều hành của Apple © AFP qua Getty Images.

Tuy nhiên, ngày nay, sự sắp xếp này đã bị đảo lộn. Giới tinh hoa công nghệ mới, những Musk, Mark Zuckerberg và Sam Altman của thế giới này, chẳng có điểm chung nào với các nhà kỹ trị tại Davos. Triết lý sống của họ không dựa trên việc quản lý trật tự hiện có một cách hiệu quả, mà ngược lại, dựa trên một ham muốn không thể kìm nén là làm mọi thứ bay lên không trung. Trật tự, thận trọng và tôn trọng luật lệ là điều tối kỵ đối với những kẻ đã tạo dựng tên tuổi bằng cách hành động nhanh chóng và phá vỡ mọi thứ, theo đúng phương châm đầu tiên nổi tiếng của Facebook.

Trong bối cảnh này, lời nói của Musk chỉ là phần nổi của tảng băng chìm và tiết lộ một điều sâu sắc hơn nhiều: cuộc chiến giữa giới quyền lực chóp bu để giành quyền kiểm soát tương lai.

Về bản chất và nền tảng của họ, các lãnh chúa công nghệ giống với các nhà lãnh đạo dân tộc chủ nghĩa dân túy - Trump, Mileis, Bolsonaros và các nhà lãnh đạo của các phong trào cực hữu châu Âu - chứ không phải giống với các tầng lớp chính trị ôn hòa đã cai trị các nền dân chủ phương Tây trong nhiều thập kỷ. Giống như những nhà lãnh đạo đó, họ hầu như luôn là những nhân vật lập dị, những người đã phải phá vỡ các quy tắc để tiến lên. Giống như các nhà lãnh đạo dân tộc chủ nghĩa dân túy, họ không tin tưởng vào các chuyên gia và giới tinh hoa, tất cả những người đại diện cho thế giới cũ và những người có thể ngăn cản họ theo đuổi tầm nhìn của riêng mình. Giống như các nhà lãnh đạo dân tộc chủ nghĩa dân túy, họ có sở thích hành động và tin rằng họ có thể định hình thực tế theo mong muốn của họ: tính lan tỏa chiếm ưu thế đứng trên sự thật, và tốc độ phục vụ cho kẻ mạnh nhất. Giống như các nhà lãnh đạo dân tộc chủ nghĩa dân túy, họ không có gì ngoài sự khinh miệt đối với các chính trị gia và quan chức: họ nhìn thấy sự yếu đuối, đạo đức giả của các chính trị gia và quan chức, tin rằng kỷ nguyên của lớp người này sắp kết thúc.

Việc Donald Trump tái đắc cử đánh dấu một bước ngoặt vì kể từ đó, những gã khổng lồ công nghệ cuối cùng đã cảm thấy đủ mạnh để bước vào cuộc xung đột công khai với giới tinh hoa cũ. Cho đến lúc đó, sự hội tụ giữa các nhà lãnh đạo cực đoan và các nhà công nghệ đã bị che khuất bởi thực tế là các nhà công nghệ không cảm thấy đủ quyền lực để công khai thách thức quyền lực tối cao của khối Davos. Trong nhiều năm, các lãnh chúa công nghệ đã phải thực hiện ngoại giao, mặc dù họ đang cháy bỏng với mong muốn khẳng định sự vượt trội của mình, so với những con khủng long chính trị. Trước Musk, đã có Eric Schmidt, cựu giám đốc điều hành của Google, người đã giúp nhắm mục tiêu vào cử tri ở các bang bầu cử quan trọng, mà đã đóng một vai trò trong cuộc tái đắc cử của Barack Obama vào năm 2012, điều quan trọng không kém gì vai trò của tỷ phú Nam Phi trong cuộc tái đắc cử của Trump năm ngoái. Ngoại trừ điều đó, không giống như Musk, Schmidt của Google phần lớn vẫn đứng sau hậu trường.

Eric Schmidt của Google bắt tay với Barack Obama trong chiến dịch tranh cử tổng thống năm 2008 © Hình ảnh Getty

Về phần mình, các chính trị gia ôn hòa đã không hiểu rằng - không chỉ đơn giản là một dự án kinh doanh - sự ra đời của công nghệ kỹ thuật số đang đặt nền móng cho một cuộc cách mạng chính trị thực sự và cuối cùng là thay đổi chế độ. Trong những ngày làm cố vấn chính trị, tôi đã không đếm được số lần mà tôi đã chứng kiến những nghi thức suy thoái này.

Ở bất kỳ thủ đô nào, khung cảnh luôn giống nhau. Nhà tài phiệt bước xuống máy bay riêng, tâm trạng bực bội vì bị buộc phải lãng phí thời gian với một tù trưởng bộ lạc, trong khi ông ta có thể dành thời gian đó một cách hữu ích hơn cho một dự án hậu nhân loại nào đó. Sau khi chào đón ông ta bằng một chuyến thăm cấp nhà nước trọng thể, vị chính trị gia dành phần lớn thời gian trong buổi gặp mặt phải nghe ông ta cầu cạnh xin cấp phép cho một trung tâm nghiên cứu hoặc một phòng thí nghiệm phát triển AI, và cuối cùng lại chụp vội một bức ảnh tự sướng trên đường ra về. Những kẻ mọt sách dễ dãi đã hứa hẹn với chúng ta về một tương lai của tình anh em toàn cầu vào cuối những năm 1990, giờ đây đã có thể biến mình thành những con ác quỷ đáng sợ, tham gia vào một cuộc chiến tàn khốc giành quyền bá chủ hành tinh và liên thiên hà, không có luật lệ hay trách nhiệm nào để cân bằng quyền lực vô độ của chúng.

Sự thụ động gây sốc của giới chóp bu cầm quyền sẽ không đủ để bảo đảm cho sự tồn tại của nó. Sau khi giả vờ tôn trọng quyền lực, các nhà tài phiệt công nghệ đã dần áp đặt sự thống trị của họ đến mức tranh cãi về các thuộc tính cuối cùng ở chủ quyền của những người cai trị: tiền tệ và độc quyền vũ lực. Ngày nay, vấn đề không phải là buộc tội Schmidt đạo đức giả khi, vào năm 2012, ông thể hiện mình là một nhà dân chủ tiến bộ nhẹ nhàng. Một số ông trùm công nghệ vẫn tự coi mình là như vậy.

Nhưng rõ ràng là, ngoài sự đồng cảm cá nhân, sự hội tụ giữa các ông trùm kỹ thuật số và các nhà lãnh đạo dân túy quốc gia mang đặc tính cấu trúc. Cả hai đều có được sức mạnh của họ từ cuộc nổi dậy của kỹ thuật số, và không nhóm nào sẵn sàng chấp nhận bất kỳ giới hạn nào đối với mong muốn nhiều hơn nữa của họ : thế giới cũ và các quy tắc của nó là kẻ thù tự nhiên của họ, là mục tiêu bị tiêu diệt để thế giới mới phát triển.

Tất nhiên, Trump và các nhà lãnh đạo dân túy khác dường như đã nổi lên từ quá khứ, chứ không phải từ tương lai. Những con số này không thể hiểu được nếu chúng ta dựa vào khoa học chính trị của những thập kỷ gần đây, trong khi chúng ta chỉ cần mở một tác phẩm kinh điển Latinh, Tacitus hoặc Suetonius - hoặc thậm chí một trong những tác phẩm châm biếm, Juvenal hoặc Petronius - để tìm ra những nhân vật rất giống với những người thống trị bối cảnh chính trị ngày nay. Họ là những nhân vật quen với việc hoạt động trong một thế giới không giới hạn, những người lấy sức mạnh từ những điều bất ngờ, bất ổn và hiếu chiến.

Các giám đốc điều hành công nghệ tại lễ nhậm chức của Donald Trump ở Washington vào tháng Giêng bao gồm Mark Zuckerberg, Jeff Bezos, Sundar Pichai và Elon Musk © Hình ảnh Getty

Tuy nhiên, ngày nay, sự trỗi dậy của những nhân vật tiền hiện đại như vậy lại dựa trên hệ sinh thái do các anh em công nghệ phát triển. Chừng nào cạnh tranh chính trị còn diễn ra trong thế giới thực, trên quảng trường công cộng và phương tiện truyền thông truyền thống, thì phong tục và quy tắc của mỗi quốc gia còn quyết định giới hạn của nó, nhưng giờ đây, khi nó đã chuyển sang trực tuyến, tranh luận công khai đã biến thành một khu rừng rậm rạp, nơi mọi thứ đều có thể xảy ra và luật lệ duy nhất nằm ở các nền tảng internet. Kết quả là, số phận nền dân chủ của chúng ta ngày càng bị chi phối bởi một kiểu kỹ thuật số Somalia, một quốc gia thất bại rộng lớn như cả hành tinh, chịu sự chi phối của luật lệ của các lãnh chúa kỹ thuật số và lực lượng dân quân của chúng.

Đây là một logic mà các nhà sử học quân sự đã quen thuộc từ lâu. Có những giai đoạn trong lịch sử khi mà các kỹ thuật phòng thủ phát triển nhanh hơn các kỹ thuật tấn công. Đây là những giai đoạn mà chiến tranh trở nên hiếm hoi hơn, bởi vì cái giá của sự xâm lược cao hơn cái giá phòng thủ. Tuy nhiên, vào những thời điểm khác, chủ yếu là các công nghệ tấn công phát triển. Đây là những giai đoạn đẫm máu khi chiến tranh được nhân lên vì tấn công rẻ hơn nhiều so với phòng thủ.

Trên internet, một chiến dịch gây hấn hoặc thông tin sai lệch không tốn kém, trong khi việc phòng thủ chống lại nó gần như là không thể. Kết quả là, các nước cộng hòa của chúng ta, các nền dân chủ tự do lớn nhỏ của chúng ta, có nguy cơ bị quét sạch như các nước cộng hòa nhỏ bé của Ý vào đầu thế kỷ 16. Và chiếm vị trí trung tâm là những nhân vật dường như đã bước ra khỏi The Prince của Machiavelli để làm theo những lời dạy của ông -  một luận thuyết chính trị do Niccolò Machiavelli viết, được xuất bản lần đầu vào năm 1513. Tác phẩm này nổi tiếng với những lời khuyên trắng trợn cho các nhà lãnh đạo chính trị về việc nói dối, giết người và thao túng. Trong một tình huống không chắc chắn, khi tính hợp pháp của quyền lực bấp bênh và có thể bị nghi ngờ bất cứ lúc nào, những người không hành động có thể chắc chắn rằng những thay đổi sẽ xảy ra bất lợi cho họ.

Cách tiếp cận này đặc biệt hiệu quả khi đối mặt với dư luận ngày càng tin rằng hệ thống đang bị mắc kẹt và việc bỏ phiếu cho chính trị gia này hay chính trị gia khác không tạo ra bất kỳ sự khác biệt nào. Nếu, trong thần học, một phép lạ tương ứng với sự can thiệp trực tiếp của Thiên Chúa, Đấng đã bỏ qua các quy tắc tồn tại thông thường trên Trái đất để tạo ra một sự kiện phi thường, thì logic của Trump và các nhà lãnh đạo dân túy dân tộc khác cũng tương tự. Phá vỡ các quy tắc - và rất thường xuyên là luật pháp - để có tác động đến các vấn đề gây khó khăn cho cử tri của họ: đây là lời hứa của phép màu chính trị.

Do đó, chiến lược của Nayib Bukele ở El Salvador nhằm chống lại các băng đảng tội phạm bằng cách thay thế bộ luật hình sự bằng một cuốn cẩm nang về hình xăm và tống giam 80.000 người mà không cần xét xử. Do đó, Javier Milei dùng cưa máy ở Argentina để chống lãng phí, và các biện pháp phi pháp mà Trump áp dụng để hạn chế nhập cư bất hợp pháp hoặc áp đặt thuế quan.

Rõ ràng, chỉ hành động quyết đoán là không đủ để tạo ra phép mầu của quyền lực. Nó còn phải là một hành động liều lĩnh, vì giá trị của một hành động chỉ đơn giản là đáp ứng một cách hợp lý với sự cần thiết là gì? Nó sẽ không khác gì hành động của một nhà kỹ trị, một trong những quan chức nhà nước xám xịt và tàn nhẫn, những người hành động nhân danh các nghĩa vụ cao hơn, tuyên bố là những người duy nhất có thể làm chủ chúng. Bản chất của quyền lực nằm ở điều ngược lại. Goethe kể câu chuyện về Công tước xứ Saxony, một người đàn ông độc đáo cũng như bướng bỉnh, người mà các cố vấn thúc giục ông suy ngẫm và cân nhắc trước khi đưa ra một quyết định quan trọng. Anh trả lời, "Tôi không muốn suy ngẫm cũng không muốn cân nhắc, nếu không thì tại sao tôi lại là Công tước xứ Saxony ?"

Elon Musk giơ cưa máy do Tổng thống Argentina Javier Milei (phải) trao cho mình tại Hội nghị Hành động Chính trị Bảo thủ vào tháng Hai © Reuters

Đỉnh cao quyền lực không phải là hành động mà là hành độngliều lĩnh, loại hành động duy nhất có thể tạo ra cú sốc mà quyền lực của luận thuyết chính trị Niccolò Machiavelli dựa vào. Một môi trường hỗn loạn đòi hỏi những quyết định trọng đại thu hút sự chú ý của công chúng và khiến đối thủ choáng váng. Điều quan trọng là tác động. Như Milei đã nói rất đúng: "Sự khác biệt giữa một kẻ điên và một thiên tài là gì? Thành công!" Đây là khẩu hiệu của các nhà lãnh đạo dân túy và các ông trùm công nghệ, được chia xẻ ngày nay bởi đa số cử tri, những người đã ngừng coi luật lệ là sự bảo đảm cho tự do, và bắt đầu coi chúng là một trò lừa đảo khổng lồ, chưa kể đến âm mưu của giới chóp bu nhằm đàn áp người dân.

Shakespeare nói , "Điều đầu tiên chúng ta làm, là hãy giết tất cả các luật sư,"  Hay đúng hơn là Dick the Butcher trong Henry VI, để kích động một cuộc nổi dậy chống lại chính phủ của nhà vua Anh. Theo Dick, luật sư là tay sai của quyền lực, không có đạo đức và sẵn sàng hỗ trợ bất cứ điều gì và mọi thứ. Họ không giải quyết vấn đề, họ tạo ra chúng, họ luôn có một lỗ hổng trong tay để làm phức tạp thêm vấn đề. Họ quan tâm đến hình thức, không phải bản chất; họ nói một ngôn ngữ khó hiểu với mục đích duy nhất là lừa dối người nghèo và thất học; cuối cùng, họ chỉ quan tâm đến công việc kinh doanh của riêng mình.

Các nhà lãnh đạo dân túy tập trung vào thực chất chứ không phải hình thức. Họ hứa hẹn sẽ giải quyết những vấn đề thực tế mà người dân khắp nơi đang phải đối mặt: tội phạm, nỗi sợ nhập cư, chi phí sinh hoạt. Và những người phản đối họ, những người theo chủ nghĩa tự do, tiến bộ và những người theo chủ nghĩa dân chủ tích cực, thì lẩm bẩm điều gì? Luật lệ, nền dân chủ đang gặp nguy hiểm, sự bảo vệ các nhóm thiểu số đang gặp nguy hiểm.

Năm ngoái, Janan Ganesh lưu ý trong chuyên mục FT của mình rằng kể từ năm 1980, trong số tất cả các ứng cử viên đảng Dân chủ cho chức tổng thống và phó tổng thống Hoa Kỳ, Tim Walz, người bạn tranh cử của Kamala Harris, là người đầu tiên không có bằng luật. Trong cùng thời kỳ, không ai trong số bốn tổng thống Cộng hòa có nền tảng pháp lý: người đầu tiên, Ronald Reagan, là một diễn viên và ba người còn lại là doanh nhân.

Ở Mỹ, luật sư chỉ được các chính trị gia cạnh tranh như nhóm chuyên nghiệp bị ghét nhất. Vậy thì có gì ngạc nhiên khi bữa tiệc của các luật sư bị choáng ngợp? Rằng một nền tảng hoàn toàn được hình thành bởi các luật sư, tập trung vào việc bảo vệ các thủ tục dân chủ và tôn trọng quyền thiểu số, mà lập luận chính bao gồm các vụ kiện chống lại ứng cử viên Đảng Cộng hòa, đã bị cuốn đi bởi những lời buộc tội của những người ủng hộ Trump: lạm phát, nhập cư bất hợp pháp, khinh miệt giai cấp?

Ở châu Âu, các nhà kỹ trị cai trị các thể chế châu Âu và hầu hết các quốc gia thành viên của Liên minh đều chia xẻ cùng một sự không hiểu biết về cuộc tấn công mà họ đang phải đối mặt. Họ thích giả vờ rằng thách thức của Trump chỉ dừng lại ở việc đàm phán một vài thỏa thuận mang tính kỹ thuật, hơn là thừa nhận rằng mục tiêu của Trump và những người anh em công nghệ là áp đặt sự thay đổi chế độ ở phía bên này của Đại Tây Dương.

Các nhà lãnh đạo dân túy và anh em công nghệ không có cùng tầm nhìn về tương lai - một trong những khoảnh khắc khó xử nhất trong bài phát biểu của Musk tại cuộc tập hợp của Tommy Robinson là khi ông kêu gọi, với đôi mắt lấp lánh, một tương lai của robot ngay từ Star Trek - một thương hiệu truyền thông khoa học viễn tưởng của Mỹ. Sự thúc đẩy thay đổi chế độ đoàn kết các nhân vật tiền hiện đại, những người dường như đã bước ra khỏi biên niên sử của đế chế La Mã cuối cùng, với những người chinh phục công nghệ đã nhìn về phía chân trời hậu nhân loại. Tranh cãi về thị thực H-1B cho lao động có tay nghề cao ở Mỹ chỉ là một trong vô số vấn đề chia rẽ họ.

Tuy nhiên, điểm chung của họ là cả kẻ thù lẫn chiến lược: giết tất cả các luật sư. Cùng nhau, những chính trị gia lợi dụng người khác và những kẻ chinh phục kỹ thuật số đã quyết định quét sạch giới tinh hoa cũ và các quy tắc của họ. Nếu thành công trong việc đạt được mục tiêu này, sẽ không chỉ là các đảng của các luật sư và nhà kỹ trị sẽ bị quét sạch, mà còn cả nền dân chủ tự do như chúng ta đã biết cho đến ngày nay sẽ bị quét sạch.

-------------------

_ Tác giả Giuliano da Empoli, là cựu cố vấn cao cấp của Thủ tướng Ý Matteo Renzi,  tác giả của cuốn tiểu thuyết "Phù thủy của Điện Kremlin". 

_Trần HSa lược dịch từ Financial Times.... 28/9/2025.