Trung Quốc muốn tạo ra một "Con đường tơ lụa vùng cực" xuyên Bắc Cực như thế nào.

 Bắc Kinh nhắm mục tiêu vào các tuyến đường vận chuyển và tài nguyên ở phía bắc xa xôi .

.© Chen Dongbin/Tân Hoa Xã/Alamy.

Tác giả Joe Leahy ở Bắc Kinh và Richard Milne ở Oslo.. 12/02/2026.... Financial Times.

Có khả năng phá vỡ những tảng băng dày tới 2,5 mét, tàu phá băng Bắc Cực mới nhất của Trung Quốc là một biểu tượng mạnh mẽ cho tham vọng của Bắc Kinh ở vùng cực bắc, nơi mà căng thẳng đã leo thang do những nỗ lực của Tổng thống Mỹ Donald Trump nhằm giành quyền kiểm soát Greenland.

Mẫu tàu chạy bằng năng lượng hạt nhân, có mũi tàu hình trụ tròn, được công bố dưới dạng ý tưởng thiết kế  vào tháng 12, nhằm mục đích cung cấp nguyên mẫu cho hạm đội vùng cực đang hình thành của Bắc Kinh.

Viện nghiên cứu 708 của nhà nước Trung Quốc, nơi thiết kế con tàu, cho biết nó sẽ là một tàu chở hàng "đa năng" và du lịch vùng cực.

Trong khi Trung Quốc mô tả lợi ích của mình trong khu vực dưới góc độ thương mại và nghiên cứu, nhiều nhà phân tích nghi ngờ ý đồ kép dân sự-quân sự ở chương trình Bắc Cực của Bắc Kinh, từ việc thiết lập các căn cứ nghiên cứu đến hợp tác dầu khí và tuần tra quân sự chung với Nga gần Alaska.

Chương trình xây dựng tàu phá băng của Trung Quốc đã làm tăng thêm cảnh báo của phương Tây về những bước tiến của Trung Quốc và Nga ở Bắc Cực, điều mà ông Trump đã xử dụng để biện minh cho việc Mỹ tiếp quản Greenland.

.Sự nóng lên của Bắc Cực đang làm giảm băng biển, điều này có thể mở ra các tuyến đường vận chuyển ngắn hơn giữa Trung Quốc và châu Âu © FT • Nguồn: NSIDC.

Helena Legarda, người đứng đầu chương trình của nhóm quan hệ đối ngoại tại Merics cho biết "Trung Quốc coi Bắc Cực là một biên giới mới, rất quan trọng đối với sự cạnh tranh địa chính trị và địa chiến lược với Mỹ và với phương Tây rộng lớn hơn.. Bắc Kinh muốn mở rộng ảnh hưởng, dấu ấn và khả năng tiếp cận Bắc Cực".

Những tham vọng đó đã làm sâu sắc thêm mối quan tâm của các chuyên gia và các nhà hoạch định chính sách ở Mỹ và các thủ đô khác ở phương Tây, những người dự đoán một cuộc tranh giành để bảo đảm các tuyến đường vận chuyển nhanh hơn, rẻ hơn và tài nguyên thiên nhiên phong phú, khi các chỏm băng ở vùng cực tan chảy.

Bắc Cực cung cấp vô số khả năng cho các hoạt động quân sự, từ chiến tranh không gian và vệ tinh đến định vị chiến lược của các tàu ngầm được trang bị vũ khí hạt nhân, làm tăng nguy cơ căng thẳng tràn vào cuộc đối đầu trong cuộc đua kiểm soát lãnh thổ mới xuất hiện.

Xưởng đóng tàu từng chế tạo chiếc tàu phá băng nội địa đầu tiên cũng đã bàn giao tàu sân bay Phúc Kiến, chiếc tàu sân bay thứ ba của Trung Quốc, được đưa vào biên chế cuối năm ngoái với một số công nghệ quân sự tiên tiến nhất của nước này. Xưởng đóng tàu này do tập đoàn đóng tàu nhà nước khổng lồ China State Shipbuilding Corp. điều hành.

Trung Quốc đã ấp ủ tham vọng ở Bắc Cực trong nhiều thập kỷ. Nhưng hoạt động của nó đã nhanh chóng tăng tốc trong những năm gần đây, phù hợp với ảnh hưởng kinh tế và địa chính trị ngày càng tăng của nó.

Bắc Kinh đã mua tàu phá băng đầu tiên, chiếc Xue Long - Rồng tuyết - từ Ukraine vào năm 1993, trước khi bắt đầu phát triển hạm đội bản địa của riêng nó. Năm 2004, nó mở trạm cố định đầu tiên nghiên cứu Bắc Cực  ở quần đảo Svalbard của Na Uy, tiếp theo là một trạm nghiên cứu khác ở Iceland vào năm 2018.

Cùng năm đó, Bắc Kinh công bố chính sách Bắc Cực của mình, trong đó hình dung ra “một ‘Con đường tơ lụa vùng cực’ thông qua việc phát triển các tuyến đường vận tải biển ở Bắc Cực”. Chính sách này đề cao các nghiên cứu và “khảo sát thủy văn” của Trung Quốc trong khu vực, mà theo họ nhằm mục đích cải thiện “an ninh và năng lực hậu cần ở Bắc Cực”.

Tàu phá băng đóng vai trò then chốt trong việc thể hiện sức mạnh ở các vùng cực, cho phép các quốc gia tiến vào những vùng lãnh thổ thường xuyên bị đóng băng và duy trì sự hiện diện. Chính quyền Trump đã dành 9 tỷ đô la cho tàu phá băng và cơ sở hạ tầng ở Bắc Cực và Nam Cực để "đảm bảo quyền tiếp cận, an ninh và vai trò lãnh đạo của Mỹ ở các vùng cực", Bộ Quốc phòng cho biết vào tháng 12.

Trong tài liệu chính sách năm 2018, Trung Quốc tự mô tả mình là một "quốc gia gần Bắc Cực" , thu hút sự khiển trách gay gắt từ Ngoại trưởng Mike Pompeo. Ông Pompeo nói "Chỉ có các quốc gia Bắc Cực và các quốc gia không thuộc Bắc Cực. Không có loại thứ ba nào tồn tại, và việc khẳng định ngược lại không mang lại cho Trung Quốc bất cứ quyền lợi nào cả.”

Theo ông Legarda của tổ chức Merics, cho đến vài năm trước, châu Âu là đối tác được Trung Quốc ưu tiên lựa chọn ở Bắc Cực. Nhưng sau khi châu Âu bắt đầu "giảm thiểu rủi ro" dần tách khỏi Trung Quốc, và Nga sau đại dịch Covid-19 lẫn cuộc xâm lược toàn diện Ukraine của Moscow năm 2022, Bắc Kinh đã xích lại gần hơn với nước láng giềng phía bắc.

Các tuyến vận chuyển chính từ châu Âu đến Trung Quốc đi qua các vùng lãnh thổ do NATO kiểm soát, bao gồm Canada và Greenland.

Trong những năm gần đây, Trung Quốc đã trở nên đặc biệt quan tâm đến Tuyến đường biển phía Bắc đi qua vùng biển của Nga.

Các tuyến đường Bắc Cực "có thể cắt giảm khoảng cách hành trình từ 30 đến 40% so với tuyến kênh đào Suez truyền thống", Yu Yun, một nhà nghiên cứu của Viện Nghiên cứu 708, nói với China Daily.

Trung Quốc báo cáo rằng vào tháng 9, một tàu container có tên là Istanbul Bridge đã khởi hành từ Ninh Ba, phía đông tỉnh Chiết Giang, qua Tuyến đường biển Bắc Cực đến cảng Felixstowe của Anh. Hãng cho biết chuyến đi đánh dấu "việc chính thức khai trương tuyến vận chuyển container nhanh qua Bắc Cực đầu tiên trên thế giới, giữa Trung Quốc và châu Âu", một tuyến đường mà họ gọi là "Chuyển phát nhanh Bắc Cực Trung Quốc-Châu Âu".

Tàu container Istanbul Bridge trở thành tàu đầu tiên đi từ Trung Quốc đến châu Âu thông qua tuyến đường cao tốc Bắc Cực mới © Tân Hoa Xã/Alamy.

Bắc Kinh cũng đã đầu tư vào các dự án khai thác mỏ, năng lượng và cơ sở hạ tầng ở phía bắc Nga, từ than đá gần Murmansk đến một cảng nước sâu ở Arkhangelsk trên Biển Trắng, mà công ty vận tải biển chính của Trung Quốc, Cosco, cho là có kế hoạch được xử dụng làm căn cứ chính ở Bắc Cực.

Nhưng các chuyên gia tin rằng trong khi Nga muốn khám phá các cơ hội kinh tế với Trung Quốc, có một giới hạn đối với sự sẵn sàng hợp tác của họ.

"Nga đang hợp tác chặt chẽ với Trung Quốc, nhưng có một sự mơ hồ về việc để Trung Quốc vào Bắc Cực vì [Nga] muốn trở thành bá chủ", Tore Sandvik, Bộ trưởng Quốc phòng Na Uy nói.

Một quan chức cấp cao của Bắc Âu nói rằng tám quốc gia Bắc Cực, bao gồm cả Nga, không muốn Trung Quốc đảm nhận bất kỳ vai trò chính thức nào ở vùng cực. "Trung Quốc tự gọi mình là một quốc gia gần Bắc Cực, và tôi nghĩ điều đó là đủ cho tất cả chúng ta. Chúng tôi không muốn một hình thức quản trị cho phép Trung Quốc có tiếng nói".

Nhưng James Char, một chuyên gia về Trung Quốc tại Trường Nghiên cứu Quốc tế S Rajaratnam ở Singapore, cho biết chiến lược của Bắc Kinh là tham gia vào việc "xây dựng sự hiện diện" lâu dài trong khu vực, thay vì "khai triển sức mạnh một cách không nao núng".

Hầu hết các hoạt động quân sự của Trung Quốc, bao gồm các cuộc tuần tra chung của hải quân và không quân với Nga, đều ở gần Alaska - cách Greenland khoảng 4.000 km - theo Jo Inge Bekkevold, một thành viên cấp cao tại Viện Nghiên cứu Quốc phòng Na Uy. Bekkevold nói "Cho đến nay chưa có một tàu quân sự nào của Trung Quốc đi ở Bắc Băng Dương". 

Bekkevold nói, Tính hữu ích trong quân sự của Tuyến đường Biển Bắc cũng thường bị phóng đại, 

Ông cho biết, các tuyến đường biển hẹp và mùa vụ ngắn có thể khiến các tàu thuyền dễ bị tổn thương trong một cuộc xung đột, đồng thời nói thêm rằng Trung Quốc sẽ khó có thể đưa tàu ngầm hạt nhân vào Bắc Cực qua eo biển Bering mà không bị phát hiện.

 Bekkevold nói, Mặc dù hành trình từ miền bắc Trung Quốc đến châu Âu ngang qua Bắc Cực có thể ngắn hơn, nhưng đối với các nhà xuất khẩu ở trung tâm sản xuất phía nam của đất nước, việc vận chuyển qua kênh đào Suez đến Hy Lạp vẫn nhanh hơn.

Về phần mình, Trung Quốc đã tìm cách miêu tả lợi ích của nó ở Bắc Cực bằng các thuật ngữ dân sự hơn là chiến lược.

 Cui Meng, một kỹ sư tàu vùng cực tại viện, nói với China Daily, Tàu phá băng mới của Viện Hàng hải 708 sẽ có khả năng vận chuyển hàng trăm hành khách và container hàng hóa, đồng thời sẽ tạo ra trải nghiệm du lịch vùng cực "sang trọng,  bị cuốn hút và an toàn" cho hành khách,

Char nói rằng Trung Quốc mô tả các hoạt động của họ là "để nghiên cứu hoặc thương mại và du lịch, nhưng tôi nghĩ họ cũng đang tuyên bố chủ quyền ở một số khu vực Bắc Cực cho riêng họ".

( Bản đồ của Steven Bernard.)

---------------

_ Tác giả Joe Leahy ở Bắc Kinh và Richard Milne ở Oslo.. 

_ Trâần HSa lược dịch từ  Financial Times.... 12/02/2026....