Bốn người đàn ông có thể cứu nguy hoặc tiêu diệt Iran.

 Nhà lãnh đạo tiếp theo của Tehran sẽ phải quyết định xem họ muốn một thỏa thuận hay một cuộc chiến đến chết.

Một đám khói bốc lên sau một cuộc không kích ở Tehran Nguồn: Mohsen Ganji / AP.

Tác giả Akhtar Makoii.....03 /03 / 2026 .... The Telegraph.

Trong những ngày hoặc tuần tới, các giáo sĩ Iran sẽ xác định liệu Cộng hòa Hồi giáo có tìm cách giảm leo thang hay theo đuổi cuộc đối đầu tự sát với Hoa Kỳ và Israel.

Một số ứng cử viên được yêu thích đã nổi lên để dẫn dắt đất nước thoát khỏi đống đổ nát của các cuộc không kích đã giết chết Lãnh tụ tối cao Ali Khamenei hôm thứ Bảy. Nhiều ứng cử viên trước đó đã bị giết trong ngày bắt đầu  cuộc chiến.

 Donald Trump thừa nhận, "Sẽ không phải là bất kỳ ai mà chúng tôi nghĩ đến vì tất cả họ đều đã chết".

Dưới đây là những ứng cử viên hàng đầu đang tranh giành quyền lực sau vụ giết chết ayatollah.

1) Alireza Arafi

Chiến lược khả thi: Ngừng bắn

Con đường hướng tới giảm leo thang chạy qua Alireza Arafi, giáo sĩ 67 tuổi được chọn tham gia hội đồng lâm thời.

Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi nói với người đồng cấp Oman rằng Iran "cởi mở với bất kỳ nỗ lực nghiêm túc nào" để ngăn chặn leo thang - tín hiệu ngoại giao đầu tiên cho thấy Tehran có thể tìm kiếm một lối thoát khỏi chiến tranh.

Đức Thánh Cha Phanxicô tiếp Alireza Arafi trong chuyến thăm của ngài đến Thành phố Vatican vào năm 2022 Nguồn: Vatican Media.

Nếu các giáo sĩ chọn ông Arafi làm Lãnh tụ tối cao, điều đó sẽ báo hiệu sự sẵn sàng quay trở lại khuôn khổ ngoại giao đó.

Ông Arafi kiểm soát các chủng viện và những cơ sở hạ tầng giáo dục tôn giáo của Iran, trao cho ông xét duyệt các chứng chỉ giáo sĩ.

Chuyến đi gây tranh cãi năm 2023 của ông đến Moscow, ở đó ông gặp các quan chức Nga và nói đến mong muốn của Iran về "hợp tác sâu rộng với Nga", cho thấy ông có sự ủng hộ từ Điện Kremlin.

Nhưng sự lựa chọn  Arafi có thể có nghĩa là ông ta đóng vai trò như một bù nhìn trong khi quyền lực thực sự thuộc về gia đình Larijani.

Trong kịch bản này, ông Arafi sẽ cung cấp tính hợp pháp về mặt tôn giáo trong khi anh em nhà Larijani, Ali và Sadeq - cả hai đều là thành viên chủ chốt trong vòng tròn thân cận của Khomeini - sẽ thực hiện quyền kiểm soát trên thực tế, xử dụng trung gian hòa giải của Oman để đàm phán một lệnh ngừng bắn nhằm bảo vệ lợi ích cốt lõi của chế độ: chấm dứt các cuộc tấn công, duy trì một số khả năng hạt nhân, tránh thay đổi chế độ.

Nga sẽ  bảo đảm thỏa thuận. Mỹ sẽ chấp nhận làm giàu hạt nhân có giới hạn của Iran để đổi lấy những hạn chế đã được xác minh nhằm ngăn chặn sự phát triển vũ khí.

Có một số trở ngại: những người theo đường lối cứng rắn coi đàm phán là sự phản bội, các chỉ huy của Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC) muốn trả thù cho các đồng nghiệp đã chết, và các giáo sĩ đã ban hành fatwa (tư vấn pháp lý ) tuyên bố trả thù cho cái chết của Khamenei.

2) Mohammad Mehdi Mirbagheri.

Chiến lược có khả năng: Leo thang hành vi tự tử.

Mohammad Mehdi Mirbagheri là một giáo sĩ 66 tuổi, có thần học khải huyền và chính trị chuyên chế, đại diện cho trào lưu ý thức hệ cấp tiến nhất của Iran.

Ông Mirbagheri nói trên truyền hình rằng "để đạt được mục tiêu gần gũi thần thánh, ngay cả khi một nửa dân số thế giới bị giết, điều đó cũng đáng giá. Do đó, việc giết chết 42.000 người ở Gaza không quan trọng so với mục tiêu lớn lao đó".

Mohammad Mehdi Mirbagheri, một nhà tư tưởng không khoan nhượng.

Logic này - rằng hàng chục ngàn cái chết là cái giá có thể chấp nhận được cho các mục tiêu thần học - cũng có thể được áp dụng cho chính sách đối nội và đối ngoại.

Nếu các giáo sĩ chọn ông Mirbagheri, điều đó sẽ báo hiệu sự từ chối bất kỳ giải pháp thương lượng nào và cam kết chiến tranh tổng lực bất kể hậu quả.

Ông  Mirbagheri coi Cộng hòa Hồi giáo là một phần trong "kế hoạch lớn của Chúa" và xung đột giữa "những người có đức tin và những người ngoại đạo" là không thể tránh khỏi.

Mô hình quản trị lý tưởng của ông ta là "velayat-e faqih tối đa" hướng toàn diện tất cả các khía cạnh của xã hội đến việc "thiết lập độc thần" mà không bị giới hạn bởi biên giới địa lý. {velayat-e faqih : khẳng định các giáo sĩ Shia cấp cao (Faqih) có quyền cai trị nhà nước trong thời gian chờ  người đứng đầu cộng đồng Hồi giáo thứ 12 tái xuất.}

Trong kịch bản này, Iran sẽ tiếp tục "Chiến dịch Lời hứa chân thực số 4" với các cuộc tấn công liên tục vào các căn cứ của Mỹ trên khắp khu vực, các thành phố của Israel và các quốc gia vùng Vịnh có lực lượng Mỹ.

Ông Mirbagheri với tư cách là nhà lãnh đạo tối cao sẽ ra lệnh tiếp tục các cuộc tấn công vào các tàu sân bay, cơ sở hạ tầng dầu mỏ ở Ả Rập Xê Út và UAE, và khiến cho eo biển Hormuz đóng cửa, nơi 20% lượng dầu toàn cầu đi qua.

Mỹ sẽ đáp trả bằng sức mạnh áp đảo, có khả năng bao gồm các cuộc tấn công vào cơ sở hạ tầng còn lại của chính phủ Iran, các thành phố, áp đặt phong tỏa kinh tế hoàn toàn và hỗ trợ các hoạt động thay đổi chế độ.

Kịch bản này sẽ kết thúc bằng sự hủy diệt của Iran - nhưng thần học của Mirbagheri đã đóng khung tử vì đạo là chiến thắng.

Mirbagheri nói, “Mô hình tiến bộ phải làm nhiều việc để phụ nữ tuân thủ việc đội khăn trùm đầu chứ không chỉ dựa vào thuyết phục”, ngụ ý rằng tầm nhìn về quản trị của ông vượt ra ngoài việc chỉ đơn thuần là bảo đảm sự sống còn, mà phải hướng đến sự chuyển đổi tư tưởng toàn diện.

Theo Mirbagheri, nếu Cộng hòa Hồi giáo không thể đạt được sự chuyển đổi đó, sự hủy diệt sẽ trở thành một kết quả có thể chấp nhận được.

3) Sadeq Larijani.

Chiến lược khả thi: Sống sót thực dụng.

Con đường dẫn đến sự kế vị có quản lý chạy qua Sadeq Larijani 64 tuổi, người đứng đầu Hội đồng Thuận lợi, có anh trai Ali đã dành nhiều năm để định vị Sadeq  như một ứng cử viên có thể duy trì sự đồng thuận giữa các phe phái trong các cuộc khủng hoảng.

Sadeq Larijani từng giữ chức chánh án tư pháp trong cuộc đàn áp tàn bạo Phong trào Xanh năm 2009, qua đó khẳng định vị thế là một người theo đường lối cứng rắn.

Sadeq Larijani, người đứng đầu Hội đồng Thuận lợi, đại diện cho một lựa chọn thực dụng Tín dụng: Atta Kenare / Getty

Nhưng ông cũng thỉnh thoảng chỉ trích tham nhũng - mặc dù bản thân ông bị coi là tham nhũng - và tán thành các cải cách pháp lý có giới hạn, tạo ra đủ uy tín vừa phải để có thể chấp nhận được giữa các phe phái.

Quan trọng hơn, ông đã tránh được những tranh cãi chia rẻ gây tổn hại cho các ứng cử viên khác - không có tuyên bố trên truyền hình về số người chết có thể chấp nhận được, không có lời đe dọa treo cờ ở Baku (thành phố chính của Azerbaijan ), không có chuyến đi Moscow đáng ngờ cho thấy sự hậu thuẫn của nước ngoài.

Trong kịch bản này, Hội đồng Chuyên gia chọn Sadeq Larijani lãnh đạo trực tiếp thay vì nâng ông Arafi làm bù nhìn.

Sadeq sẽ theo đuổi các chính sách của Khamenei mà không có sức hút của Khamenei - duy trì đối đầu với phương Tây trong khi tránh leo thang tự sát, duy trì chương trình hạt nhân trong khi khám phá các ràng buộc ngoại giao, đàn áp bất đồng chính kiến trong khi cho phép cải cách kinh tế hạn chế.

Phụ nữ Iran thương tiếc cái chết của Ayatollah Ali Khamenei Nguồn: Anadolu / Getty

Nhiều thập kỷ xây dựng mạng lưới của gia đình Larijani, các cuộc hôn nhân chiến lược với các cơ sở giáo sĩ và định vị cẩn thận giữa các tổ chức quan trọng sẽ chuyển thành một liên minh cai trị.

Ali Larijani (anh trai Sadeq Larijani ) tiếp tục điều hành quản lý khủng hoảng với tư cách là thư ký Hội đồng An ninh Quốc gia. Sadeq chủ trì hội đồng thuận lợi phê duyệt các quyết định quan trọng. Học sinh và đồng minh của gia đình này nắm giữ các vị trí chủ chốt trong toàn bộ hệ thống.

Kịch bản này là cơ hội sống sót tốt nhất của Cộng hòa Hồi giáo – không phải bằng chiến thắng mà bằng cách vượt qua sự chú ý của Mỹ, khai thác sự chia rẽ giữa các quốc gia trong khu vực và thể hiện đủ sự kềm chế để tránh kích hoạt các hoạt động lật đổ chế độ, đồng thời duy trì đủ sự đối đầu để làm hài lòng những người theo đường lối cứng rắn.

4) Mojtaba Khamenei.

Chiến lược  có thể xảy ra: Đảo chính quân sự, đưa người này lên làm con rối của Lực lượng Vệ binh cách mạng Hồi giáo (IRGC) – nếu ông ta vẫn còn sống.

Một chế độ độc tài quân sự có thể giành được quyền lực thông qua Mojtaba Khamenei, con trai thứ hai của Lãnh tụ Tối cao đã chết, Mojtaba Khamenei đã hoạt động trong bóng tối qua nhiều năm với tư cách là cấp phó không chính thức của cha mình và là người kế nhiệm tiềm năng.

Nếu Mojtaba Khamenei sống sót sau các cuộc tấn công và Hội đồng Chuyên gia bị rạn nứt về việc kế vị - với việc các giáo sĩ không thể đồng ý đối với Arafi, Mirbagheri, Sadeq Larijani hoặc các ứng cử viên khác - Lực lượng Vệ binh cách mạng Hồi giáo  có thể đơn giản áp đặt Mojtaba thông qua lực lượng quân sự.

Là con trai của Khamenei, ông mang tính hợp pháp của triều đại. Là một người đã quản lý văn phòng và mạng lưới của cha mình trong nhiều năm, ông ấy hiểu cơ chế của hệ thống. Là một nhân vật có thể chấp nhận được đối với các chỉ huy Lực lượng Vệ binh cách mạng Hồi giáo, những kẻ muốn trả thù cho các đồng nghiệp đã chết, ông Mojtaba cung cấp một sự ủng hộ từ phe quân sự.

Trong kịch bản này, Iran trở thành một chế độ độc tài quân sự rõ ràng, chứ không còn là một chế độ thần quyền với các đặc điểm quân sự.

Công nhân ở Tehran lắp đặt một bức chân dung biển quảng cáo của cố Lãnh tụ Tối cao Nguồn: Vahid Salemi / AP

Sự giả tạo mang dáng chế độ giáo sĩ vẫn tiếp tục, nhưng quyền lực thực sự vẫn nằm trong tay các chỉ huy Lực lượng Vệ binh cách mạng Hồi giáo, những người nâng Mojtaba lên làm người đứng đầu trên danh nghĩa, trong khi họ đưa ra các quyết định thông qua các hội đồng quân sự.

Hội đồng lãnh đạo lâm thời trở thành thường trực với các chỉ huy quân sự luân phiên thay thế các quan chức dân sự.

Iran theo đuổi những gì mà các chỉ huy Lực lượng Vệ binh cách mạng Hồi giáo mô tả là "những đòn giáng mạnh vào bộ máy quân sự đã suy yếu của kẻ thù" đồng thời củng cố quyền kiểm soát trong nước thông qua việc tăng cường đàn áp.

Khoảng trống quyền lực dẫn đến nội chiến.

Một kết quả khác có thể xảy ra là một cuộc đảo chính quân sự của Lực lượng Vệ binh cách mạng Hồi giáo do Mojtaba Khamenei lãnh đạo sẽ gây ra điều mà tất cả các kịch bản trước đó đều tìm cách tránh: nội chiến và các phong trào ly khai, khai thác điểm yếu của chính quyền trung ương.

Các khu vực của người Kurd ở tây bắc Iran, từ lâu đã tìm kiếm quyền tự trị, có thể sẽ tuyên bố độc lập hoặc tăng cường kháng cự bằng vũ trang nếu họ nhận thấy chính quyền trung ương sụp đổ biến thành chế độ độc tài quân sự.

Người Ả Rập ở tỉnh Khuzestan, nơi có phần lớn cơ sở hạ tầng dầu mỏ của Iran, có những bất bình mang tính lịch sử và có thể phát động các phong trào ly khai.

Những người ly khai người Kurd có thể nổi dậy chống lại bất kỳ chế độ nào của Iran được thành lập Nguồn: David Furst / Getty

Các chiến binh Baluch ở đông nam Iran gần biên giới Pakistan đã tiến hành các cuộc tấn công trong nhiều năm và sẽ khai thác sự hỗn loạn để mở rộng hoạt động.

Iran bị chia cắt thành các khu vực cạnh tranh quyền kiểm soát  - lõi Ba Tư do Lực lượng Vệ binh cách mạng Hồi giáo thống trị chung quanh Tehran, các khu tự trị của người Kurd ở phía tây bắc, các khu vực đa số người Ả Rập ở phía tây nam, các vùng lãnh thổ Baluch ở phía đông nam.

Nền Cộng hòa Hồi giáo mà Ayatollah Ruhollah Khomeini xây dựng vẫn tồn tại như một quốc gia tàn dư, kiểm soát có lẽ chỉ một nửa lãnh thổ trước đây, trong khi tiến hành nhiều chiến dịch chống nổi dậy.

-------------

_ Tác giả Akhtar Makoii là phóng viên nước ngoài của tờ The Telegraph có trụ sở tại London

_ Trần HSa lược dịch từ The Telegraph ... 03/03/2026.

#P/s : Với kịch bản Iran bị chia cắt, vùng lõi Ba Tư do Lực lượng Vệ binh cách mạng Hồi giáo thống trị chung quanh Tehran được trang Aljazeera đánh giá : (https://www.aljazeera.com/features/2026/3/3/who-is-ali-larijani-the-iranian-official-promising-a-lesson-to-the-us)

{ Sadeq Larijani (người mang số 3 theo số thứ tự trong bài viết này), từng cáo buộc Tổng thống Mỹ Donald Trump bị rơi vào “bẫy của Israel”, hiện đang là tâm điểm trong phản ứng của Tehran đối với cuộc khủng hoảng lớn nhất kể từ năm 1979.

Ông này được kỳ vọng sẽ đóng một vai trò quan trọng bên cạnh hội đồng chuyển tiếp gồm ba người điều hành Iran sau cái chết của Khamenei." 

Sadeq Larijani ... Nhà triết học và toán học.

Không giống như nhiều đồng nghiệp của mình, những người chỉ đến từ các chủng viện tôn giáo, Larijani cũng có nền tảng học thuật thế tục.

Năm 1979, ông lấy bằng cử nhân Toán học và Khoa học Máy tính tại Đại học Công nghệ Sharif. Sau đó, ông hoàn thành bằng thạc sĩ và tiến sĩ về triết học phương Tây tại Đại học Tehran, viết luận án về Kant.

Mối quan hệ của Larijani với giới chóp bu cách mạng Iran sau năm 1979 cũng mang tính cá nhân. Năm 20 tuổi, ông kết hôn với Farideh Motahari, con gái của Morteza Motahhari, một người thân cận của người sáng lập Cộng hòa Hồi giáo Iran, Ruhollah Khomeini.

Bất chấp nguồn gốc tôn giáo bảo thủ của gia đình ông, các con của ông đã có một quỹ đạo đa dạng. Con gái ông, Fatemeh, tốt nghiệp y khoa tại Đại học Tehran, đã hoàn thành chuyên ngành của mình tại Đại học Bang Cleveland ở Ohio, Hoa Kỳ.

Sau cuộc cách mạng năm 1979, ông gia nhập Lực lượng Vệ binh cách mạng Hồi giáo vào đầu những năm 1980, trước khi chuyển sang chính phủ, giữ chức bộ trưởng văn hóa dưới thời Tổng thống Akbar Hashemi Rafsanjani từ năm 1994 đến năm 1997, và sau đó là người đứng đầu đài truyền hình nhà nước (IRIB) từ năm 1994 đến năm 2004. Từ năm 2008 đến năm 2020, ông là chủ tịch Quốc hội (Majlis) trong ba nhiệm kỳ liên tiếp, đóng vai trò quan trọng trong việc định hình chính sách đối nội và đối ngoại.

Larijani tranh cử tổng thống vào năm 2005 với tư cách là một ứng cử viên bảo thủ, nhưng không lọt vào vòng hai. Cùng năm đó, ông được bổ nhiệm làm thư ký Hội đồng An ninh Quốc gia Tối cao Iran và là nhà đàm phán hạt nhân chính của đất nước.

Sau khi rời vị trí chủ tịch quốc hội và thành viên quốc hội vào năm 2020, Larijani đã cố gắng tranh cử tổng thống lần thứ hai trong cuộc bầu cử năm 2021. Nhưng lần này, ông ta đã bị Hội đồng Giám hộ, nơi kiểm tra các ứng cử viên loại bỏ. Ông ấy đã bị loại một lần nữa khi cố gắng tranh cử trong cuộc bầu cử tổng thống năm 2024.

Nhưng ông đã trở lại vị trí có ảnh hưởng vào tháng 8 năm 2025, khi được Tổng thống Masoud Pezeshkian tái bổ nhiệm làm thư ký Hội đồng An ninh Quốc gia Tối cao.

Kể từ khi nhậm chức, lập trường của ông đã cứng rắn. Vào tháng 10 năm 2025, có báo cáo rằng Larijani đã hủy bỏ thỏa thuận hợp tác với Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA), tuyên bố rằng các báo cáo của cơ quan này "không còn hiệu quả". Bất chấp lập trường cứng rắn đó, Larijani thường được coi là người thực dụng và là người trong hệ thống Iran có thể sẵn sàng thỏa hiệp, một phần do vai trò trong quá khứ của ông trong việc ủng hộ thỏa thuận hạt nhân năm 2015.

Chỉ vài tuần trước khi tình hình leo thang thành chiến tranh hiện nay, Larijani được cho là đã tham gia vào các cuộc đàm phán gián tiếp với Mỹ.

Giống như Larijani, các anh em của ông đã nắm giữ một số vị trí quyền lực nhất ở Iran, bao gồm trong ngành tư pháp và Hội đồng Chuyên gia, một hội đồng giáo sĩ được trao quyền lựa chọn và giám sát nhà lãnh đạo tối cao." } (hết trích)

Kịch bản Sadeq Larijani lãnh đạo Cộng hòa Hồi giáo Iran còn lại là khả thi nhất, nhưng nội chiến trên lãnh thổ Iran củ là điều khó tránh khỏi, Mỹ và Israel sẽ rút khỏi những lò lửa đó như thế nào vẫn còn là điều chưa thể lạm bàn... / T HSa.